راه های کسب تقوا چیست و برای با تقوا شدن چه مراقبت هایی لازم است؟

راه های کسب تقوا چیست؛ آیا می توان یک شبه باتقوا شد؟

احتمالا هرکدام از ما بارها کلمه تقوا را در زندگی خود شنیده ایم و حتی اگر خودمان را اهل تقوا ندانیم از اهمیت بالا و درجات و ثواب های بسیاری که برای اهل تقوا ذکر شده بی خبر نیستیم. اما حقیقتا راه های کسب تقوا چه چیزهایی هستند؟
این امکان وجود دارد که با انجام چند کار تبدیل به یک فرد باتقوا و پرهیزکار شویم؟
مسیر رسیدن به تقوا فقط از راه های پر پیچ و خم سلوک و عرفان می گذرد یا همه می توانند به تقوا برسند؟
اگرچه در مقاله تقوا چیست، به طور مفصل به موضوع تقوا پرداخته ایم، اما بد نیست که یک بار دیگر تعریف تقوا و مفهوم آن را با هم مرور کرده و البته یادآوری کنیم که راه های کسب تقوا لزوما به معنی مواردی که با انجام آن ها به طور صد در صد باتقوا می شویم، نیست؛ که این مسئله تا حد زیادی به ماهیت کسب تقوا مربوط می شود.
ما در زندگی مان با اموری مواجهیم که به محض انجام شدن آن ها، نتیجه هم حاصل می شود؛ مثلا با نوشتن پاسخ های مناسب در امتحان، نمره خوبی کسب می کنیم یا با اجرای موبه موی دستورالعمل پخت غذا، با یک غذای خوش طمع روبه رو هستیم؛ در حالی که این قطعیت را در مورد فهمیدن یک چیز نمی توانیم به کار ببریم؛ یعنی اگر مطلبی را خواندیم، لزوما به این معنا نیست که آن را فهمیده ایم.
می توان گفت که باتقوا شدن هم در دسته اموری است که به نتیجه رسیدنش تنها محدود به رعایت چند دستورالعمل نمی شود؛ در حقیقت باتقوا شدن یک روند است و نیاز به مراقبت و توجه دائمی ما دارد. ما در این مقاله قصد داریم تا علاوه بر مشخص کردن راه های کسب تقوا، به اموری که غفلت از آن ها بر هم زننده تقوای ماست، اشاره کنیم.

تقوا یعنی مراقبت

همان طور که در درس های گذشته هم به آن اشاره کردیم، تقوا به معنی مراقبت از آسیب دیدن است و طبیعتا این مراقبت برای ما به عنوان انسانی که اشرف مخلوقات هستیم، تعریف ویژه ای داشته و در جریان حرکت ما به سوی هدفی که خداوند برای زندگی و خلقتمان تعریف کرده است، معنا می یابد؛ پس اگر هدف خلقتمان را شباهت به الله و رسیدن به بینهایت مطلق بدانیم، می توانیم بگوییم که تقوا برایمان به معنی دوری از موانعی ست که جلوی شباهت ما به الله را گرفته و مانع تولد سالم ما به آخرت می شوند. این موانع هم می تواند فراهم نشدن خوراک لازم برای شباهت به الله را در بر بگیرد و هم شامل عواملی که حرکت ما به سوی بی نهایت را متوقف کرده یا باعث کندی آن می شوند، باشد.
پس ما در جریان باتقوا شدن و مراقبت از خود، نه تنها باید هرآنچه را برای شباهت به الله نیاز داریم از دنیا کسب کنیم؛ بلکه نیاز داریم از هر عملی که مانع رسیدن ما به بینهایت شده، جلوی شادی و آرامش ما را گرفته و مانع تولد سالم ما به برزخ می شود، دوری کنیم؛ در حقیقت اگر موفق به انجام چنین روندی شویم، می توانیم ادعای رسیدن به تقوا را داشته باشیم.
پس تقوا چیزی ست که سعادت ابدی ما را تضمین می کند؛ در حقیقت همان طور که یک دانه برای تبدیل شدن به اصل خود یعنی درخت نیاز دارد که آنچه را برای این شباهت لازم است به میزان لازم و با اندازه دقیق از خاک دریافت کند، ما هم زمانی می توانیم ادعای تقوا و مراقبت از خود را داشته باشیم که در مسیر کسب اسماء و صفات خداوند قدم برداشته و اندازه ها را رعایت کنیم؛ چون همان طور که آوردن دست و پا یا انگشت اضافه به دنیا برای یک جنین حُسنی محسوب نمی شود، کسب های اضافه و خارج از اندازه ما در دنیا نیز برایمان دردسرساز خواهند بود.
اما تنها کسب غذا کافی نیست، برای رسیدن به مقصد نیاز به دوری از آفت ها و موانع نیز داریم؛ زیرا همان طور که بذری که سر از خاک بیرون آورده در مسیر شبیه شدن به اصل خود یعنی درخت با تهدیداتی مواجه بوده و نیازمند مراقبت های باغبان است، ما هم در مسیر حرکت به سمت اصل و نهایت خود نیازمند مراقبت و دوری از عواملی هستیم که مانع تولد سالم ما به آخرت شده و در روند کسب شباهت ما به الله اختلال ایجاد می کنند؛ با این تفاوت که ما موجودی مختاریم و برخلاف بذر و گیاه، خودمان مسئول مراقبت از آفت ها و تهدیداتی هستیم که در مسیر حرکتمان قرار گرفته اند.

تقوا؛ متناسب با جایگاه هر فرد

با این حساب تقوا متناسب با شرایط و جایگاه هر فردی متفاوت است؛ طبیعتا هر فردی که در مسیر رسیدن به هدف خلقت خود در جایگاه و مرتبه بالاتری بوده و خواستار شباهت بیشتری ست، به تقوا و مراقبت بیشتری هم نیاز دارد. کما اینکه ممکن است انجام یک عمل برای فردی تقوا محسوب شده و برای فرد دیگری بی تقوایی شمرده شود. مثلا فردی را در نظر بگیرید که عادت به استفاده از الفاظ نامناسب داشته و در تلاش است که این رفتار زشت خود را ترک کند؛ برای چنین فردی حتی یک ناسزای کمتر در روز رعایت تقوا محسوب می شود، درحالی که به کار بردن حتی یک لفظ نامناسب برای فردی که با این مشکل مواجه نست، بی تقوایی است؛ زیرا همین یک کلمه به همان میزان که منجر به برداشتن موانع شده و شخص اول را به هدف خلقت خود نزدیک تر کرده است، برای شخص دوم در حکم مانعی برای رسیدن به شباهت و تولد سالم است.

دوری از آفت ها

اما در این میان به همان اندازه که فراهم کردن خوراک و تغذیه مناسب برای رشد و رسیدن به الله و حفظ رابطه ای که با خدا و اهل بیت داریم، لازم است، دوری کردن از شرایطی که مانع حرکت ما می شوند نیز مهم است؛ زیرا در غیر این صورت علی رغم حرکت به سمت مقصد دچار آسیب شده و به نوعی تمام تلاش هایمان را به باد خواهیم داد.
در واقع ما با رعایت تقوا در تلاشیم تا از هرآنچه بوی جهنم می دهد فاصله بگیریم و از عواملی که باعث انقباض درونی ما شده و یا فشاری را از جانب ما به دیگران تحمیل می کنند، دوری کنیم؛ به عبارت ساده تر سعی می کنیم تا دیگران در اثر کارها، نوع برخورد و یا رفتار ما به سختی و عذاب نیفتند. از همین رو در راستای راه های کسب تقوا رعایت کردن یک دسته از مسائل را برای خودمان واجب می دانیم:
●دوری از تجاوز، تعدی و تجسس
تجاوز و تعدی به حقوق دیگران که از نمونه های حق الناس است، انواع تعدی ها را در بر گرفته و دوری از آن از راه های کسب تقوا محسوب می شود. ما نمی توانیم ادعای حرکت به سمت تولد سالم را داشته باشیم، اما در عین حال حریم روابط دیگران را رعایت نکنیم؛ مثلا بدون اجازه به صحبت های دیگران گوش دهیم و یا در شرایطی که راضی نیستند، خانه و حریم شخصی شان را وارسی کنیم؛ یا با سؤالاتی که به ما ارتباطی ندارد، بخواهیم از کارشان سر در بیاوریم؛ اگرچه برخی از این رفتارها در میان عده ای از مردم متداول است، اما در چنین شرایطی در حقیقت دچار تجاوز گوش، چشم و زبان به حریم دیگران شده و به همان میزان از شباهت با الله فاصله گرفته ایم.
●حفظ و مدیریت زبان
کسی که در مسیر حرکت به سمت اصل خود قدم برمی دارد، به هر نحوی مراقب ارتباط خود با خدا و خانواده آسمانی اش است؛ یعنی از هر عملی که به این رابطه خدشه وارد کند، دوری می کند. از همین رو به زبان خود به عنوان یک عضو عادی نگاه نکرده و تمام جوانب و خساراتی را که ممکن است از جانب این عضو کوچک بر او وارد شود، در نظر می گیرد؛ یعنی وارد بحث و کشمکش با دیگران نمی شود؛ یا در ارتباط خود با دیگران جانب انصاف را رعایت کرده و به دنبال مبری کردن خود از اشتباه و خطا نیست. برای چنین فردی غیبت، تهمت، مسخره کردن یا بدگویی از دیگران یک رفتار عادی یا بی اهمیت نبوده و در حکم خروج از مسیر مستقیمی ست که او را به هدف می رساند.

●پرهیز از دنیا دوستی
دنیا به عنوان یک عامل محدود کننده در مقابل میل و تلاش ما برای رسیدن به بی نهایت و کمال مطلق قرار می گیرد. اگرچه، ما در مسیر حرکت به سمت جاودانه شدن و شباهت با الله مجاز به استفاده از امکانات دنیا به بهترین وجه هستیم، چون طبیعتا یک وسیله خوب و قبراق ما را سریع تر به مقصد می رساند؛ اما نکته اینجاست که دنیا باید به عنوان ابزاری در خدمت رسیدن ما به هدف عمل کند. دنیا دوستی و استفاده از دنیا دو موضوع کاملا متفاوتند که یکی از آن ها مانع رسیدن به تقوا شده و دیگری به شرط استفاده درست می تواند به عنوان یکی از راه های کسب تقوا شمرده شده و منجر به تولد سالم ما به آخرت شود.

اگرچه هرکدام از موارد گفته شده در مسیر کسب تقوا از اهمیت بسیار زیادی برخوردارند، اما در حقیقت راه های کسب تقوا محدود به این موارد نبوده و هر آنچه در حکم تغذیه ما در مسیر شباهت به الله بوده و یا نقش برطرف کردن مانعی از موانع موجود در مسیر شباهت ما به الله و تولد سالم را داشته باشد، دربرمی گیرد.