عملیاتی شدن ظهور قانونی ساده، سرنوشت یک جامعه را تغییر می دهد
فرض کنید در شهری زندگی می کنید که همه از یک بحران بزرگ گلایه دارند؛ ناامنی، آشفتگی، بی عدالتی. همه منتظرند «یک اتفاق بزرگ» رخ دهد؛ یک منجی، یک تحول، یک تغییر اساسی. اما در عمل، زندگی روزمره ادامه دارد؛ برنامه های شخصی، تفریح، مشغله، و گاهی دعاهایی پراکنده و فردی. حال اگر به این مردم گفته شود: «این تغییر بزرگ، بیش از آنکه به زمان وابسته باشد، به رفتار و آمادگی خود شما وابسته است»، واکنش چه خواهد بود؟
این پرسش، دقیقاً همان گره ای است که مساله ظهور را از یک آرزوی ذهنی به یک مسئله عینی و قابل تحلیل تبدیل می کند. در ذهن بسیاری از دینداران، ظهور منجی موعود وعده ای قطعی اما دوردست تلقی می شود؛ رخدادی بزرگ که قرار است در زمانی نامعلوم و به اراده مستقیم خداوند محقق شود، بی آنکه نسبت روشنی با وضعیت کنونی جامعه مؤمنان داشته باشد. در چنین نگاهی، انتظار بیشتر به حالتی روانی و احساسی شباهت دارد تا یک مسئولیت فعال؛ حالتی که فرد را به صبر دعوت می کند، اما الزام روشنی برای کنش اجتماعی، تغییر سبک زندگی یا بازآرایی مناسبات جمعی ایجاد نمی کند. نتیجه طبیعی این تلقی، شکل گیری نوعی انتظار منفعل است؛ انتظاری که در آن، ظهور خواسته می شود، اما برای آن «کاری» صورت نمی گیرد.
با این حال، متون دینی و سیره امامان شیعه تصویری متفاوت از مسئله ارائه می دهند. در این تصویر، ظهور اگرچه وعده ای الهی و قطعی است، اما تحقق آن در متن جامعه انسانی، به شرایط و مقدماتی وابسته شده که باید در بستر رفتار، نیت و کنش جمعی مؤمنان شکل بگیرد. قانون قرآنی تغییر، به روشنی نشان می دهد که تحولات بزرگ تاریخی، بدون دگرگونی درونی و اجتماعی انسان ها رخ نمی دهد.[1] از این منظر، پرسش اصلی دیگر این نیست که «ظهور چه زمانی اتفاق می افتد»، بلکه این است که «جامعه منتظر چگونه باید عمل کند تا در مدار تحقق این وعده قرار بگیرد؟»
در این نقطه، مفهوم «عملیاتی شدن ظهور» اهمیت پیدا می کند. عملیاتی شدن ظهور به معنای دخل و تصرف در زمان بندی الهی یا ادعای تسریع اراده خداوند نیست؛ بلکه به معنای شناسایی و اجرای آن دسته از رفتارها، نگرش ها و کنش های جمعی است که در منطق دین، شرط و زمینه تحقق وعده الهی شمرده شده اند. به بیان دیگر، عملیاتی شدن ظهور ناظر به «وظیفه امت» است، نه «کار خدا»؛ ناظر به آن بخشی از مسیر که به انسان ها واگذار شده است.
در میان امامان شیعه، کلام و سیره امام جواد (علیه السلام) در این زمینه جایگاهی ویژه دارد. ایشان در مقطعی از تاریخ تشیع زیستند که جامعه شیعه با تجربه ای شبیه به غیبت مواجه بود: ارتباط محدود با امام، فشار شدید سیاسی، تردیدهای اعتقادی و پراکندگی اجتماعی. در چنین شرایطی، امام جواد (علیه السلام) نه تنها جامعه را از فروپاشی حفظ کردند، بلکه با بیانی روشن و راهبردی، نسبت میان کنش مؤمنان و آینده امامت را تبیین نمودند.
آنچه از کلام منقول از امام جواد (علیه السلام) به دست می آید، این است که ظهور در نگاه ایشان، صرفاً یک رخداد آینده نگر نیست، بلکه امری مرتبط با «اکنون» جامعه مؤمنان است. تأکید بر دعا، استغاثه، بشارت مداوم ظهور، نیت جمعی، احساس اضطرار و شتاب در طلب نصرت الهی، همگی نشان می دهد که امام، ظهور را پدیده ای منفصل از رفتار اجتماعی شیعیان نمی دانند. برعکس، ایشان جامعه را مخاطب مستقیم این مسئله قرار می دهند و شیعیان را به کنش فعال و مسئولانه فرا می خوانند.
بر این اساس، مقاله پیشِ رو می کوشد با تمرکز بر کلام امام جواد (علیه السلام) و در پیوند با شرایط تاریخی امامت ایشان، به این پرسش پاسخ دهد که چه راهکارهایی برای عملیاتی شدن ظهور از منطق امام جواد (علیه السلام) قابل استخراج است. این بررسی، تلاشی است برای عبور از انتظار شعاری و احساسی و نزدیک شدن به الگویی از انتظار آگاهانه، اجتماعی و مسئولیت محور؛ الگویی که می تواند انتظار را از یک باور ذهنی، به یک مسیر عملی در زندگی فردی و جمعی شیعه تبدیل کند.
عصر امام جواد (علیه السلام)؛ بازسازی الگوی غیبت
بررسی مسئله ظهور و انتظار، بدون توجه به دوره هایی از تاریخ تشیع که در آن ها شیعه عملاً از دسترسی آسان به امام محروم بوده است، ناگزیر به تحلیل های انتزاعی و غیرکاربردی می انجامد. تاریخ تشیع، صرفاً سلسله ای از وقایع نیست، بلکه مجموعه ای از تجربه های زیسته است که هر یک، بخشی از منطق هدایت الهی را در شرایط خاص اجتماعی و سیاسی آشکار می کند. در این میان، برخی مقاطع تاریخی واجد ویژگی هایی هستند که آن ها را به نمونه هایی راهبردی برای فهم عصر غیبت تبدیل می کند.
دوران امامت امام جواد (علیه السلام) از همین دست مقاطع است. این دوره به دلیل تراکم بحران ها و پیچیدگی شرایط، اهمیت ویژه ای دارد. جامعه شیعه در این عصر، با امامی روبه رو بود که از یک سو حجت الهی به شمار می رفت و از سوی دیگر، امکان ارتباط آزاد و مستمر با او وجود نداشت. هم زمان، فشار سیاسی حکومت، تردیدهای اعتقادی درون جامعه و فعالیت جریان های انحرافی، وضعیت را به گونه ای رقم زده بود که شیعه ناچار بود بدون تکیه بر حضور ظاهری امام، هویت و انسجام خود را حفظ کند.
چنین وضعیتی، به طور طبیعی این پرسش را پیش می کشد که امام جواد (علیه السلام) در مواجهه با این شرایط، چه الگوی مدیریتی و تربیتی ای را به کار گرفتند و جامعه شیعه چگونه در این فضا آزموده و بازسازی شد. پاسخ به این پرسش، نه تنها برای فهم تاریخ امامت ایشان ضروری است، بلکه می تواند به مثابه نقشه ای مفهومی برای تحلیل سازوکارهای زیست شیعی در عصر غیبت مورد استفاده قرار گیرد.
از این رو، پرداختن به عصر امام جواد (علیه السلام) در این مقاله، صرفاً با هدف توصیف یک دوره تاریخی نیست؛ بلکه تلاشی است برای بازسازی الگویی از شرایط «غیبت »؛ الگویی که در آن، مؤلفه هایی چون بحران امامت، تردید خواص، محدودیت ارتباط و فشار بیرونی، زمینه ای برای رشد، پالایش و آماده سازی جامعه شیعه فراهم می آورد. در ادامه، این الگو ابتدا از منظر بحران های پیش روی امام و جامعه شیعه بررسی می شود و سپس نشان داده خواهد شد که این بحران ها چگونه به ابزاری برای سنجش بلوغ اجتماعی و اعتقادی شیعه تبدیل شدند.
امامت در شرایط بحران و تردید
امامت امام جواد (علیه السلام) در شرایطی آغاز شد که جامعه شیعه با چند بحران هم زمان مواجه بود: کودکی امام، فشار شدید حکومت عباسی، محدودیت ارتباط مستقیم، و تردید جدی خواص. این وضعیت، صرفاً یک اتفاق تاریخی نبود، بلکه یک آزمون عمیق معرفتی و اجتماعی برای شیعه محسوب می شد. بسیاری از شیعیان نمی توانستند بپذیرند که امام، کودکی هفت ساله باشد؛ حتی برخی از بزرگان و راویان حدیث دچار تردید شدند و نقل روایت از امام را به بلوغ ظاهری ایشان مشروط می دانستند.
این بحران، شباهتی ساختاری با وضعیت عصر غیبت دارد؛ دورانی که امام در دسترس مستقیم نیست و جامعه باید بدون اتکای ظاهری، مسیر خود را حفظ کند. از این منظر، عصر امام جواد (علیه السلام) را می توان یک «دوره تمرینی» برای زیست شیعی در شرایط فقدان ارتباط مستقیم دانست؛ دوره ای که بستر عملیاتی شدن ظهور را به تدریج فراهم می کند.
غربال شیعه و سنجش بلوغ اجتماعی
یکی از کارکردهای مهم این دوران، غربال گری جامعه شیعه بود. کودک بودن امام، نه یک ضعف، بلکه معیاری برای سنجش میزان ایمان، بصیرت و آمادگی پیروان به شمار می رفت. کسانی که امامت را با معیارهای ظاهری می سنجیدند، کنار رفتند و آنان که به حقیقت حجت الهی باور داشتند، باقی ماندند. این غربال، جامعه را برای پذیرش شرایط پیچیده تر آینده آماده کرد؛ شرایطی که در آن، امام زمان (علیه السلام) نیز در کودکی به امامت می رسند و فرصت اقناع عمومی وجود ندارد.
راهبردهای امام جواد (علیه السلام) در آماده سازی جامعه شیعه
اگر عصر امام جواد (علیه السلام) را صرفاً به عنوان دوره ای پرتنش و بحرانی در نظر بگیریم، ناخواسته امام را در موضع واکنش و انفعال نشان داده ایم؛ در حالی که مطالعه دقیق سیره ایشان نشان می دهد آنچه در این دوره رخ داد، نه مدیریت حداقلی بحران، بلکه طراحی و اجرای مجموعه ای از راهبردهای هدفمند برای حفظ و ارتقای حیات شیعه بود. به بیان دیگر، امام جواد (علیه السلام) در برابر فشارهای سیاسی، تردیدهای اعتقادی و اختلال های ارتباطی، صرفاً به تاب آوردن جامعه بسنده نکردند، بلکه آن را به سمت بلوغی عمیق تر هدایت کردند.
راهبرد در این معنا، فراتر از یک تصمیم مقطعی یا اقدام اضطراری است. راهبرد ناظر به نگاهی بلندمدت است که آینده تشیع و مسیر امامت را در نظر دارد. اقدامات امام جواد (علیه السلام) را باید در چنین افقی تحلیل کرد؛ افقی که در آن، مسئله اصلی نه عبور موقت از یک بحران، بلکه آماده سازی جامعه ای است که در آینده ای نزدیک، باید با شرایطی دشوارتر از فقدان ظاهری امام مواجه شود.
از این منظر، آنچه امام جواد (علیه السلام) انجام دادند، بازتعریف نقش جامعه شیعه در نسبت با امام بود. جامعه ای که تا پیش از آن، بخش مهمی از هویت دینی خود را بر حضور مستقیم امام بنا کرده بود، باید می آموخت چگونه در شرایط محدودیت ارتباط، همچنان منسجم، پویا و وفادار باقی بماند. این گذار، بدون مداخله آگاهانه و هدایت شده امام ممکن نبود و نیازمند مجموعه ای از تدابیر تربیتی، تشکیلاتی و معرفتی بود.
در ادامه این بخش، نشان داده خواهد شد که امام جواد (علیه السلام) چگونه با اتخاذ راهبردهایی مشخص، از یک سو ساختار اجتماعی شیعه را بازآرایی کردند و از سوی دیگر، نیروهایی را پرورش دادند که بتوانند بار هدایت و تثبیت امامت را در شرایط پیچیده آینده بر دوش بکشند. این راهبردها، بنیان های عملی زیست شیعی در عصر غیبت را شکل دادند و بدون فهم آن ها، بحث از آمادگی برای ظهور ناقص خواهد ماند.
راهبرد اول: شبکه سازی به جای حضور مستقیم
یکی از مهم ترین اقدامات امام جواد (علیه السلام)، گسترش شبکه وکالتی بود. در شرایطی که ارتباط مستقیم با امام دشوار یا ناممکن بود، این شبکه نقش ستون فقرات جامعه شیعه را ایفا می کرد. این ساختار، جامعه را به نوعی «زیست تشکیلاتی» عادت داد؛ زیستی که در آن، اطاعت، اعتماد، نظم و پاسخ گویی معنا پیدا می کند. چنین الگویی، مستقیماً به عملیاتی شدن ظهور مربوط می شود؛ زیرا جامعه منتظر، جامعه ای رها و فردگرا نیست، بلکه شبکه ای منسجم و هدفمند است که می تواند در غیاب امام ظاهر، مسیر خود را حفظ کند.
راهبرد دوم: تربیت خواص فدایی
امام جواد (علیه السلام) به خوبی می دانستند که بقای تشیع، تنها با دانش حفظ نمی شود، بلکه نیازمند انسان هایی است که حاضر باشند منیت، آبرو و جایگاه اجتماعی خود را فدای امام کنند. نمونه های برجسته ای چون علی بن جعفر و علی بن مهزیار، مصداق عینی این رویکرد هستند.
علی بن جعفر، با وجود جایگاه علمی و نسبی ممتاز، در برابر امام با تمام وجود خضوع می کند و عملاً به جامعه می آموزد که معیار حق، سن و سابقه نیست. علی بن مهزیار نیز با جهاد مستمر، اطاعت تشکیلاتی و تبیین فعال ولایت، نشان می دهد که خواص واقعی، کسانی هستند که خود را خرج مسیر امامت می کنند. این الگو، یکی از پایه های اساسی عملیاتی شدن ظهور است؛ زیرا ظهور بدون چنین نیروهایی، صرفاً یک شعار باقی می ماند.
راهبرد سوم: اصلاح نگرش نسبت به امام و حجت الهی
بخش مهمی از بحران عصر امام جواد (علیه السلام)، به سوءفهم مردم از مفهوم امامت بازمی گشت. امام با مناظرات علمی، پاسخ گویی دقیق به شبهات و حضور فعال در عرصه فکری، این نگرش را اصلاح کردند که امامت، وابسته به بلوغ جسمانی یا پذیرش اجتماعی نیست. این اصلاح نگرش، جامعه را برای پذیرش امام غائب آماده کرد؛ امامی که حضورش بیش از آنکه ظاهری باشد، مبتنی بر ایمان و اطاعت درونی است.
عملیاتی شدن ظهور در کلام امام جواد (علیه السلام)
پس از بررسی شرایط خاص عصر امام جواد (علیه السلام) و راهبردهایی که ایشان برای حفظ و آماده سازی جامعه شیعه به کار گرفتند، اکنون نوبت به لایه ای می رسد که کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما نقش تعیین کننده ای در فهم مسئله انتظار دارد؛ لایه ای که از «مدیریت تاریخی» فراتر می رود و مستقیماً به مسئولیت کنشی مؤمنان گره می خورد. در این سطح، دیگر سخن فقط از ساختارها و تدابیر امام نیست، بلکه از نسبت جامعه شیعه با وعده ای الهی به نام ظهور است.
کلام منقول از امام جواد (علیه السلام) نشان می دهد که مسئله ظهور، در نگاه ایشان، امری منفصل از رفتار و وضعیت درونی جامعه مؤمنان نیست. تأکید بر نیت، دعا، بشارت و اضطرار جمعی، حاکی از آن است که ظهور، علاوه بر بُعد غیبی و تقدیری، واجد بُعدی اجتماعی و قابل تأثیر از سوی انسان هاست. این نگاه، انتظار را از یک حالت صرفاً صبورانه و منفعل، به یک فرآیند فعال و مسئولیت آفرین تبدیل می کند؛ فرآیندی که در آن، جامعه شیعه باید نقش خود را ایفا کند.
در این چهارچوب، « عملیاتی شدن ظهور» به معنای ادعای تسریع دل بخواهی در وعده الهی نیست، بلکه به معنای فراهم آوردن بسترهای درونی و بیرونی ای است که تحقق این وعده را در مدار اراده الهی ممکن می سازد. امام جواد (علیه السلام) با زبان روشن و بی واسطه، به مؤمنان می آموزند که تغییر در تقدیر جمعی، از تغییر در نگرش، احساس نیاز و کنش مشترک آغاز می شود؛ تغییری که اگر به درستی شکل نگیرد، وعده الهی نیز در سطح اجتماع به تعویق می افتد.
سه محور اصلی که در ادامه بررسی می شود، ناظر به همین منطق است: چگونگی شکل دهی به افق ذهنی جامعه منتظر، نقش کنش های عبادیِ جمعی در تغییر وضعیت اجتماعی، و ضرورت خروج از سکون و تعلل در نسبت با مسئله ظهور. این محورها، ترجمان عملی کلام امام جواد (علیه السلام) درباره انتظار هستند و نشان می دهند که ظهور، پیش از آنکه رخدادی ناگهانی در آینده باشد، فرآیندی تدریجی در اکنون جامعه مؤمنان است.
ایجاد فضای روانی برای پذیرش نزدیکی ظهور
تکرار مداوم بشارت نزدیکی ظهور یکی از توصیه های امام جواد است: اینکه مؤمنان مدام به یکدیگر بگویند ظهور نزدیک است. این تکرار، یک شعار ساده نیست، بلکه یک راهبرد روانی–اجتماعی است. جامعه ای که دائماً خود را در آستانه تحول بداند، رفتار، اولویت ها و انتخاب هایش تغییر می کند. این دقیقاً یکی از مصادیق روشن عملیاتی شدن ظهور است؛ زیرا ظهور، پیش از آنکه در بیرون رخ دهد، باید در ذهن و نیت جمعی نزدیک شود.
دعا و استغاثه؛ کنشی اجتماعی و واجب
در متن سوم، دعا و استغاثه نه به عنوان یک عمل مستحب فردی، بلکه به مثابه یک وظیفه جمعی و واجب معرفی می شود. خلوت بودن مجالس دعا، نشانه فقدان احساس اضطرار است. امام جواد (علیه السلام) با این منطق، جامعه را متوجه می کنند که مشکلات مزمن، نتیجه فقدان تضرع و گریه است. دعا، در این نگاه، ابزاری برای تغییر قانون مند واقعیت است؛ زیرا خداوند وعده داده است که با تغییر درون مردم، بیرون آنان را تغییر دهد. این نگاه، قلب عملیاتی شدن ظهور را شکل می دهد.
ایجاد شتاب و خروج از انفعال
یکی دیگر از مؤلفه های مهم، ایجاد حس شتاب است. وقتی در دعا گفته می شود «عجّل»، این شتاب باید در رفتار مؤمنان نیز نمود پیدا کند. بی تحرکی، سرگرم شدن به زندگی شخصی و فقدان تلاش جمعی، با ادعای انتظار سازگار نیست. امام جواد (علیه السلام) با تأکید بر اضطرار، جامعه را از انتظار منفعلانه به انتظار فعال سوق می دهند؛ انتظاری که مستلزم حرکت، دعوت دیگران و هزینه دادن است.
در نهایت، بازخوانی سیره و کلام امام جواد (علیه السلام) به ما یادآوری می کند که انتظار حقیقی، نه با سکون و تعلل سازگار است و نه با شعارهای بی هزینه. انتظار، مسئولیت می آورد؛ مسئولیت ساختن انسان، جامعه و افق ذهنی ای که شایسته میزبانی از ظهور باشد. تا زمانی که این مسئولیت به صورت عملی پذیرفته نشود، سخن گفتن از ظهور، بیش از آنکه زمینه ساز تحقق آن باشد، به یک آرزوی تکرارشونده محدود خواهد ماند.
با کنار هم گذاشتن سیره و کلام امام جواد (علیه السلام)، می توان مدلی منسجم برای عملیاتی شدن ظهور استخراج کرد:
1. اصلاح درون فردی و جمعی از طریق دعا، استغاثه و تغییر نیت
2. کنش اجتماعی سازمان یافته با الگوی شبکه و تشکیلات
3. تربیت خواص خودساخته که منیت را فدای امام می کنند
4. بشارت مستمر و امید فعال برای تقریب ذهنی و عملی ظهور
5. ایجاد شتاب و احساس فوریت در برابر تعلل و انفعال
این مدل نشان می دهد که ظهور، اگرچه وعده ای الهی است، اما تحقق آن بدون مشارکت آگاهانه و عملی امت ممکن نیست. امام جواد (علیه السلام)، پیش از آنکه مسئله ظهور به شکل حاد در عصر غیبت مطرح شود، شیعه را با قواعد این بازی بزرگ آشنا کردند. از این رو، بازخوانی سیره ایشان، نه یک مطالعه تاریخی، بلکه ضرورتی راهبردی برای امروز ماست؛ ضرورتی که اگر جدی گرفته شود، می تواند انتظار را از یک مفهوم ذهنی، به یک پروژه اجتماعی زنده تبدیل کند.
[1] ظهور؛ وعده ای قطعی یا پروژه ای قابل اقدام
