آثاری برای فهم عمیقتر انسان، زندگی، رشد و ابدیت
مروری بر منابعی که نگاه مدرسه انسانشناسی بر آنها تکیه دارد
منابع مدرسه انسانشناسی
پشتوانههای فکری و مطالعاتی مدرسه انسانشناسی
مدرسه انسانشناسی بر پایه مجموعهای از مباحث عمیق، منسجم و ریشهدار شکل گرفته است؛ مباحثی که برای فهم حقیقت انسان، جایگاه او در عالم، مسیر رشد، نسبت او با خدا، دنیا، آخرت، جامعه و تمدن، نیازمند رجوع به منابع اصیل و تأملبرانگیز هستند. این صفحه برای معرفی منابعی است که در شکلگیری نگاه، چهارچوب فکری و محتوای مدرسه انسانشناسی نقش داشتهاند.
این منابع، صرفاً کتابهایی برای مطالعه بیشتر نیستند؛ بلکه بخشی از پشتوانه معرفتی و مطالعاتی این مسیر به شمار میآیند و میتوانند به مخاطبان کمک کنند تا مباحث مدرسه را عمیقتر، ریشهایتر و دقیقتر دنبال کنند.
هدف از معرفی این منابع، تنها ارائه فهرستی از کتابها نیست؛ بلکه گشودن مسیری برای مطالعه جدیتر، آشنایی با ریشههای فکری مدرسه و فراهم کردن امکان رجوع مستقیم به آثار و منابعی است که این دستگاه فکری بر آنها تکیه دارد.
بخش اول: کتب استاد شجاعی
محتوای مدرسه انسانشناسی بر پایه منابعی شکل گرفته است که در فهم حقیقت انسان، مسیر رشد، سبک زندگی، نسبت انسان با جامعه و تمدن، و نیز در تربیت درونی و مهارتهای معنوی نقش اساسی دارند. آثار استاد شجاعی از مهمترین منابعی هستند که در شکلگیری و تبیین بسیاری از مباحث مدرسه انسانشناسی نقش داشتهاند. این آثار با نگاهی منسجم و پیوسته، به موضوعاتی همچون حقیقت انسان، جایگاه او در نظام خلقت، مسیر کمال، نحوه زیستن، نسبت فرد با جامعه و تمدن، و نیز تربیت روحی و معنوی میپردازند. به همین دلیل، این کتابها برای کسانی که میخواهند با ریشههای فکری مدرسه انسانشناسی آشنا شوند، جایگاهی ویژه دارند.
برای سهولت مطالعه و رجوع، آثار استاد شجاعی در این صفحه در چهار دسته معرفی شدهاند: انسانشناسی، سبک زندگی، تمدنسازی و مهارتهای معنوی.
انسانشناسی
سبک زندگی
تمدن سازی
بخش دوم: منابع اسلامی و منابع فلسفی
منابع اسلامی و فلسفی
در کنار آثار استاد شجاعی، مدرسه انسانشناسی بر مجموعهای از منابع اصیل اسلامی و نیز برخی منابع فلسفی تکیه دارد که در فهم دقیقتر مبانی انسان، هستی، معرفت، غایت زندگی و مسیر کمال نقش مهمی دارند. رجوع به این منابع، بهویژه برای پژوهشگران، مدرسین، طلاب، دانشجویان و مخاطبان جدیتر مدرسه، میتواند افقهای جدیدی در فهم مباحث بگشاید.
این منابع شامل آثاری هستند که در فهم حقیقت انسان، رابطه او با خدا، دنیا، آخرت، مرگ، ابدیت، فطرت، تزکیه، هدایت و مسیر کمال نقش بنیادین دارند. رجوع به این منابع نشان میدهد که انسانشناسی در این مدرسه، صرفاً یک بحث روانشناختی یا تجربی نیست، بلکه ریشه در سنت معرفتی اسلامی و نگاه توحیدی به انسان و هستی دارد.
منابع متاخر
صحیفه امام خمینی
شرح دعای سحر
انسان 250 ساله
طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن
عصر مبارزه در زندگی ائمه
اندیشه مقاومت
دروس معرفت نفس
ترجمه تفسیر المیزان
میزان الحکمه
تفسیرالقمی
ادب فنای مقربان
حکومت جهانی خدا
فروغ ابدیت
انقلاب اسلامی بازگشت به عصر قدسی
خدمات متقابل اسلام و ایران
انسان کامل
جامعه و تاریخ
قیام امام حسین علیه السلام
حضرت حجت
بشارت از حضرت حجت
منابع متقدم
«قرآن کریم» کلام خدا و کتاب آسمانی مسلمانان است که به وسیله جبرئیل به حضرت محمد (صلیالله علیهوآلهوسلم) وحی شد. مسلمانان قرآن را نازلشده از سوی خداوند میدانند؛ همچنین معتقدند قرآن، معجزه و نشانه پیامبری حضرت محمد (صلیالله علیهوآلهوسلم) و آخرین کتاب آسمانی است. این کتاب بر معجزهبودن خود تأکید کرده و دلیل اعجازش آن است که کسی نمیتواند مانندی برای آن بیاورد. نخستین آیات قرآن ابتدا در غار حراء، واقع در کوه نور به پیامبر اسلام، وحی شد. قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف از مشهورترین نامهای قرآن است. قرآن ۱۱۴ سوره و بیش از ۶۰۰۰ آیه دارد و به ۳۰ جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است. در قرآن از موضوعاتی چون توحید، معاد، غزوات پیامبر اسلام (صلیالله علیهوآلهوسلم) داستانهای انبیا، اعمال شرعی دین اسلام، فضایل و رذایل اخلاقی و مبارزه با شرک و نفاق، سخن به میان آمده است.
«نهجالبلاغه» به معنای «راه شیوایی» یا «راه فصاحت» گزیدهای از خطبهها، نامهها و سخنان کوتاه منسوب به علیبنابیطالب (علیهالسلام) است که توسط سید رضی در قرن چهارم هجری بر اساس ذوق ادبیِ شخصیاش از نامهها و خطبههای ایشان فراهم آمده است. از جمله شاخصههای این کتاب ترجمههای متعدد آن است. نهجالبلاغه به ۱۸ زبان ترجمه شده است. شرحها و مستدرکات متعددی نیز در مورد نهجالبلاغه نوشته شده که برخی تعداد آنها تا حدود ۳۰۰ عنوان بیان کردهاند.
کتاب «صحیفه سجادیه» مجموعهای از دعاها و مناجات منسوب به امام چهارم شیعیان، زینالعابدین علیبنالحسین (علیهالسلام) است. صحیفه سجادیه، مجموعهای از ۵۴ دعا و نیایش است که امام سجاد (علیهالسلام) املا کرده و امام محمدباقر (علیهالسلام) و برادرش زیدبنعلی آن را در دو نسخه نوشتهاند. اولین راوی این صحیفه، متوکلبنهارون بلخی، از اصحاب امام جعفرصادق (علیهالسلام) است. صحیفه سجادیه نخستین بار توسط ویلیام چیتیک به زبان انگلیسی ترجمه شدهاست. این کتاب پس از قرآن و نهجالبلاغه مهمترین میراث مکتوب شیعه بهشمار میآید و به نامهایی مانند «خواهر قرآن» و «انجیل اهلبیت» شناخته میشود.
صحیفه فاطمیه مجموعه دعاهای به جامانده از حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است. کلماتی نورانی که در قالب دعا بهترین درسهای توحیدی و ارزندهترین معارف دینی را به ما آموختهاند.
صحیفه فاطمیه شامل ۵ بخش و یک ضمیمه است:
1.دعاهای آن حضرت در ستایش و مدح خداوند متعال و صلوات بر پیامبر و خاندان مطهرش.
2.دعاهای آن حضرت در مجموعهای از حوائج و درخواستها
- دعاهای ساعات مختلف روز و شب، روزها و ایام خاص.
4.دعاهای مختص انجام کارهای مختلف مانند نماز و خواب.
5.دعاهای آن حضرت برای خویش و دیگران و نفرین آن حضرت علیه دشمنان در دنیا و آخرت
ضمیمه کتاب شامل دو خطبه خطاب به ابوبکر و عموم مردم در مسجد النبی و خطاب به زنان مهاجر و انصار در منزل به همراه حدیث شریف کسا.
«مفاتیح الجنان» به معنای کلیدهای بهشتها مجموعهای از دعاها، مناجات، زیارات، اعمال مخصوص ایام سال و ماه و روزها است که به حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و ائمه شیعیان (علیهمالسلام) امامی منسوب شده و توسط عباس قمی عالم شیعه در سال ۱۳۰۴ هـجری شمسی، جمعآوری و تدوین شده است. عباس قمی این کتاب را به حضرت فاطمهٔ زهرا (سلاماللهعلیها) تقدیم نموده است. مفاتیح الجنان یک بخش اصلی دارد که در سه باب ادعیه، اعمال سالیانه و زیارتها شکل یافته است. همچنین یک بخش با عنوان ملحقات یا پیوستها و یک بخش با عنوان باقیات الصالحات به قلم نویسنده به کتاب افزوده شده است.
«زیارت عاشورا» زیارتنامهای است که برای زیارت امام حسین (علیهالسلام) و دیگر شهدای کربلا در روز عاشورا خوانده میشود. این زیارتنامه حدیث قدسی است و از امام محمد باقر (علیهالسلام) نقل شده است. زیارت عاشورا در کتاب کامِلُالزیارات نوشته ابنقولویه در قرن چهارم هجری نقل شده است. شیعیان در ایام مختلف سال آن را به تنهایی و به صورت جمعی قرائت میکنند. زیارت عاشورا از زیارتهایی است که در سیره و کلام معصومین (علیهمالسلام) و علمای بزرگ دین بر مداومت قرائتش، فراوان سفارش شده است.
کتاب «تفسیر عیاشی» تفسیری بر قران کریم است که مولف آن محمدبنمسعود عیاشی مفسر شیعی عصر غیبت صغری میباشد. محمدبنمسعود عیاشی از مفسران متقدم شیعی و همعصر با شیخکلینی است که در این کتاب به صورت روایی آیات قران کریم را تفسیر کرده است. او در این کتاب به طور ویژه به تفسیر آیات احکامی قرآن کریم پرداخته است. نقل تفاسیر این مفسر در کتابهایی تفسیر البرهان، بحارالانوار و تفسیر صافی فیض کاشانی مورد استفاده قرار گرفته است. در حال حاضر تنها بخشی از این کتاب که سورههای حمد تا کهف را پوشش میدهد، موجود است.
«کنز العمال» یکی از مهمترین منابع حدیثی اهل سنت است، که توسط علاءالدین المتقیبنحسامالدین هندى معروف به متقى هندى نوشته شده است. این کتاب بازنویسی سه کتاب جوامع الجامع، الجامع الصغیر و زواید الجامع الصغیر جلالالدین سیوطی و همچنین کتاب غایهالعمال اثر متقی هندی است. کنزالعمال به علت در بر داشتن بیش از سههزار حدیث از امامان شیعه نزد علمای شیعی نیز مورد توجه قرار دارد. فهرست این کتاب بر اساس حروف الفبا و به سبک کتب فقهی تنظیم شده است.
«أسرار الحکم فی المفتتح والمختتم» یا همان أسرار الحکم اثری از ملاهادی سبزواری، کتابیست به زبان فارسی که نویسنده در آن به فلسفه، عرفان، کلام و فقه شیعه پرداخته است. این اثر از کتابهای بینرشتهای محسوب میشود، که چهار دانش فلسفه، عرفان، کلام و فقه را در دو بخش حکمت نظری و حکمت عملی دستهبندی کرده است. در بخش حکمت نظری این کتاب معتقدات شیعه شامل خداشناسی، خودشناسی و معارف نفس، معادشناسی، نبوت و امامت آمده و در بخش حکمت عملی اسرار و حکمتهای عبادات بیان شده است.
«کلیات حدیث قدسى» ترجمه کتاب «الجواهر السنیه» مرحوم شیخ حرّ عاملى است که نخستین کتابى است که احادیث قدسى را یکجا گردآورى کرده است. این اثر مهمترین منبع احکام الهی را داراست که با موعظههای بلیغ خود افکار شیطانی را از بین میبرد. این کتاب به دلیل داشتن جنبۀ استدلال و برهان متین و قوی، نسبت به دیگر کتابها ممتاز است. تعداد 691 حدیث در این کتاب موجود است. این کتاب در دو باب تنظیم شده و به صورت جداگانه به احادیث نقل شده از علمای شیعه و سنی پرداخته است.
«غررالحکم و دررالکلم» کتابیست حاوی 1076 سخن، از سخنان کوتاه امام علی (علیهالسلام) که به دست ابوالفتح آمدی از دانشمندان قرن پنجم تالیف شده است. این کتاب از معروفترین کتب حدیثی شیعه است که احادیث در آن بر اساس حروف الفبا تنظیم شده است. ابوالفتح آمدی احادیث امیرالمومنین (علیهالسلام) را از مجموعه کتابهای نهجالبلاغه، مائه جاحظ، تحفتالعقول و دستور معالم الحکم گردآوری کرده است. این کتاب در 91 باب تنظیم شده است. روایات این کتاب از نظر موضوعی عام بوده و پیرامون موضوعات اعتقادی، اخلاقی، عبادی، اجتماعی و سیاسی است.
«دعائمالاسلام» که نام کامل آن «دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام والقضایا و الاحکام عن اهل بیت رسول الله علیهوعلیهم افضلالسلام» است، کتابیست دربارۀ باورهای دینی و احکام فقهی مذهب اسماعیلی است. قاضی نعمان مولف این کتاب، در آن تمام بابهای فقه را جای داده است. این کتاب دو جلد است که به عبادات و معاملات از منظر باورهای اسماعیلی پرداخته است. جلد اول عبادات بوده که شامل 8 موضوع: «ایمان، طهارت، صلاه، زکات، صوم، حج، جهاد» و جلد دوم معاملات است که شامل 25 کتاب: «کتاب البیوع، ایمان و نذرها، اطعمه، اشربه، طب، لباس، صید، قربانیها و عقیقه، نکاح، طلاق، عتق، عطایا، وصایا، فرائض، دیات، حدود، سراق و محاربین، الرده و البدعه، غصب، عاریه، لقطه، القسمه و البنیان، شهادت العدوی و البینات، آداب القضات» میباشد.
«التوحید» یا توحید ابن بابویه کتابیست روایی که اعتقادات شیعه در آن به زبان عربی نگاشته شده است. شیخ صدوق، محدث معروف قرن چهارم هجری است که این کتاب را با محوریت توحید تالیف کرده است. نویسنده به منظور رفع تهمتهای مخالفان دربارۀ اعتقادات شیعه، مجموعه روایات حضرت رسولالله (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) را پیرامون توحید، شناخت ذات و صفات و اسماء و افعال خداوند و دیگر مباحث مهم علمی در این کتاب گردآوری کرده است. علامه مجلسی در بحارالانوار، شیح حرّ عاملی در وسائل الشیعه و محدث نوری در مستدرک الوسائل از روایات این کتاب استفاده کردهاند.
«بحار الأنوار الجامعه لدُرر أخبار الأئمه الأطهار» یا به اختصار «بحارالأنوار» مفصلترین منبع حدیث شیعه به زبان عربی است که محمدباقر مجلسی آن را تالیف کرده است. از این کتاب به عنوان دایرهالمعارف احادیث شیعه نیز یاد میشود. بحارالأنوار مجموعهای از آموزهها و تعالیم شیعه است که تالیف آن بیش از 30 سال زمان برده است. مولف این کتاب را در 25 موضوع کلی و در 25 جلد جای داده است که در حال حاضر به 110 جلد افزایش یافته است. اعتبار بحارالانوار به سبب استنادات بسیار برای روایات منقول از ائمۀ شیعه، باببندی موضوعات، شرح و بیان روایات، تحقیقهای گوناگون کلامی، تاریخی، فقهی، تفسیری، اخلاقی، حدیثی و لغوی است.
کتاب تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیهالسلام) از تفسیر روایی امامیه و متعلق به قرن سوم هجری قمری است. در این کتاب بیشتر آیات تفسیر شده و غالباً به تفسیر معجزات پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و معصومین (علیهمالسلام) پرداخته است. این اثر که با بیان روایاتی مربوط به فضائل قرآن تفسیر و اداب قرائت آغاز شده است، در بین محدثان و فقهای قرن چهارم و پنجم معتبر بوده است. متن تفسیر باقیمانده از این اثر تا پایان آیۀ 282 سورۀ بقره میباشد. همچنین در مقدمۀ این کتاب آمده که حضرت امام حسن عسکری (علیهالسلام) این تفسیر را در مدت هفت سال بر نویسندگان آن املاء فرموده است.
«الکافی» از مهمترین و معتبرترین منابع حدیثی شیعه به شمار میرود. محمدبن یعقوببن اسحاق مشهور به کلینی این کتاب را در مدت 20 سال جمعآوری کرده است. این اثر یکی از کتب اربعه بوده و در سه بخش اصول، فروع و روضه تالیف شده که مولف در جمعآوری آن پایبند به عدم مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع بوده است. کلینی معروف به ثقهالاسلام عالم برجستۀ شیعی در دوران غیبت صغری است که با برخی محدثانی که بدون واسطه از امام هادی یا امام حسن عسکری (علیهماالسلام) حدیث شنیدهاند، ملاقات کرده است.
«نوادر راوندی» اثری از سید فضل الله بن علی بن عبد الله راوندی، شامل روایاتی اخلاقی و فقهی است که توسط معصومین (علیهمالسلام) از حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نقل شده است. النوادر به عبارتی گلچین و خلاصۀ کتاب الجعفریات محمدبناشعث کوفی است. مولف این اثر از علمای قرن ششم هجری و از شاگردان شیخ طبرسی است. وی ادیب و شاعر نیز بوده و از او کتاب دیوانی به یادگار مانده است. بیشتر احادیث این کتاب اخلاقی_فقهی است و در یک نگاه میتوان آن را این چند باب خلاصه کرد: «علم، ایمان و کفر، طهارت، صلاه، جهاد، زکاه، صوم، حدود، نکاح و آداب العشره.»
«صحیح مسلم» یکی از کتابهای ششگانۀ حدیث تالیف مسلمبنحجاج نیشابوری است. این کتاب که مجموعهای از احادیث، گفتهها و اعمال حضرت پیامبر (صلیاللهعلیهوالهوسلم) است، معتبرترین کتاب حدیثی در نزد علمای اهل سنت، پس از کتاب صحیح بخاری به شمار میرود. این کتاب بالغ بر 4 هزار حدیث نبوی را در خود جای داده است که تعداد 62 روایت آن به بیان فضایل اهلبیت (علیهمالسلام) پرداخته است. این کتاب به نامهای «المسند الصحیح المختصر من السنن بنقل العدل عن العدل عن رسول الله صلیاللهعلیهوسلم» و « الجامع الصحیح» «المسند الصحیح» و «المسند» نیز شهرت دارد.
«علم الیقین فی اصولالدین» یکی از بهترین کتب کلامی است که توسط فیض کاشانی تالیف شده است. مولف در این اثر طریقۀ جدیدی برای بیان مطالب کلامی عنوان کرده که مبتنی بر مفاهیم قرآنی است. او مطالب کلامی را بر اساس سیر نزولی و صعودی موجودات (به استناد آیۀ «إنا لله و إنا الیه راجعون») بیان میکند. این کتاب در 4 بخش تنظیم شده که شامل: العلم بالله، العلم بالملائکه، العلم بالکتب و الرسال و العلم بلیوم الآخر میشود، که هر کدام به بابهایی تقسیم میشوند.
«تفسیر الصافی» یکی از آثار محمدحسین فیض کاشانی از عالمان تفسیر قرآن امامیه است که در آن از شیوۀ تفسیر روایی استفاده کرده است. این تفسیر شامل مباحث کلامی، عرفانی و ادبی است و مولف در کتاب تفسیر الاصفی آن را خلاصه کرده است. انگیزۀ فیض کاشانی از تالیف این اثر تفسیریست که مطالب و روایات صحیح را از روایات کدر و ناصاف جدا کند. او در این کتاب دوازده مقدمه را به عنوان مقدمات تفسیر خود ذکر میکند. فیض کاشانی برای تالیف این کتاب از بیش از 38 جلد کتاب روایی و تفسیر استفاده نموده است.
«معانی الاخبار» کتابیست با موضوع فقه الحدیث یا همان مکتب حدیثی قم که در قرن چهارم هجری قمری توسط شیخ صدوق محدث مشهور شیعه تالیف شده است. این کتاب دربردارندۀ مجموعه روایاتی از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و معصومین (علیهمالسلام) است، که در توضیح پانصد اصطلاح قرآنی، روایی، کلامی و فقهی بیان شده است. این کتاب بالغ بر 800 حدیث است، که در 429 باب تنظیم شده است. این کتاب از معتبرترین اصول روایی شیعه به شمار میآید و از آن در مجموعههای بزرگی نظیر کتب اربعه، بحارالانوار و وسائل الشیعه استفاده شده است.
«الخرائج و جرائح» نوشتۀ قطبالدین راوندی است که به ذکر معجزات پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و معصومین (علیهمالسلام) پرداخته است. تنوع در بیان معجزات، پرداختن به مباحثی مثل علائم ظهور، حذف مقدمات حدیث و اختصار در اسماء راویان از ویژگیهای منحصربهفرد این کتاب است. این اثر مورد توجه عالمان شیعی و اهل سنت قرار گرفته است. الخرائج و الجرائح دربردارندۀ 20 باب است که در سه جلد تحریر شده است. مؤلف محترم علت نامگذاری کتاب خود را به الخرائج و الجرائح اینگونه بیان میکند: «معجزاتی که به دست آنان انجام شده مؤید صحت ادعاهای آنها است چون برای آنها درستی کلامشان را تایید میکند.»
«مِصْباحُ الشّریعَه و مِفْتاحُ الْحَقیقَه» کتابیست به زبان عربی که به امام جعفر صادق نسبت داده شده است. مصباح الشریعه کتابیست در علم اخلاق که دقائق معارف و اسرار حقایق و لطائف اخلاقیات و مراحل سیر و سلوک و خصوصیات مراتب ایمان را به بهترین وجه بیان نموده و دارای 100 باب است. نخستین روایت این کتاب درباره راه رسیدن به مقام بندگان مقرب و اولیاء حقیقی خداست. آغاز روایت به بیان تقسیمات چهارگانه معامله پرداخته است که عبارتند از: معامله با خدا، معامله با نفس، معامله با خلق، معامله با دنیا که هر یک به ارکان هفتگانه تقسیم شدهاند.
شرح الکافی الاصول و الروضه، اثر ملا محمد صالح سروی مازندرانی، تألیف قرن یازدهم در شرح احادیث کتاب کافى به زبان عربی مىباشد. انگیزۀ تألیف آن تهیه شرحی مناسب برای فهم بهتر و کاملتر از روایات نورانی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام بوده است. شرح مرحوم ملا صالح مازندرانی، شرحی مزجى و مبسوط است و آن را از بهترین و سودمندترین شروح کافى مى شمارند؛ در این شرح، مطالب به بهترین و ساده ترین شکل، اما در عین حال با عباراتی محکم و قوی به خواننده عرضه گردیده و بیشترین منفعت را در بیان معنای متن به خواننده رسانده است. کتاب در دوازده جلد، شامل شرح اصول کافى و روضه آن در دسترس عموم قرار گرفته است.
«الخصال» کتاب عربی تالیف شده توسط شیخ صدوق است که در آن روایاتی درباره مسائل اخلاقی و اعتقادی جمعآوری شده است. شیخ این روایات را به تناسب اعدادی که در آن احادیث بهکار رفته، دستهبندی نموده است. الخصال اولین کتابیست که به این شیوه نگاشته شده است. شیخ صدوق پس از مطالعۀ تالیفات علمای پیش از خود دریافت که از پرداختن به رابطۀ میان اعداد و صفات پسندیده و ناپسندیده غفلت شده و به همین منظور شروع به تالیف این کتاب نمود. الخصال با وجود حجم کم، دایرهالمعارف بزرگی از معارف اسلامی و احکام حلال و حرام است و در آن به مباحث تاریخی، تفسیر قرآن، نکات فلسفی و مسائل سیاسی اشاره شده است.
«مکارم الاخلاق» نوشتۀ حسنبنفضل طبرسی عالم شیعی قرن ششم هجری قمری است که دربارۀ آداب و اخلاق اسلامی نوشته شده است. اخلاق و اوصاف پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، اخلاق فردی و اجتماعی، آداب دعا و آداب مسافرت از جمله مهمترین مباحث موجود در این کتاب است. این کتاب در کشورهای مختلفی از جمله مصر به چاپ رسیده است. مکارم الاخلاق دارای 12 باب و به این شرح است: اخلاق و اوصاف پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، بهداشت و نظافت در اخلاق اسلامی، آداب استحمام، بهداشت ناخن و اصلاح مو، آداب و شیوههای آرایش زن و مرد مسلمان، ویژگیهای لباس و خانۀ اسلامی، آداب خوردن و آشامیدن، مسائل مربوط به ازدواج، آداب مسافرت، آداب دعا و وقت فضیلت آن، رفتار با بیماران و مسائل مروبط به آن و در نهایت مسائل متفرقه در عرصه اخلاق و حقوق فردی و اجتماعی.
«أللُّهوف عَلى قَتْلَى الطُّفوف» یا «اَلمَلْهوف عَلی قَتْلَی الطُّفوف» مشهور به لُهوف یکی از مقتلنگاریهای مشهور شیعیان در بیان واقعۀ عاشورا و شهادت امام حسین (علیهالسلام) و به زبان عربی است که توسط سیدبنطاووس نگاشته شده است. او این کتاب را برای مسافران عتبات و زائران حرم امام حسین (علیهالسلام) نوشته است. سیدبنطاووس اولین کسی است که قیام امام حسین (علیهالسلام) را بر اساس شهادت عرفانی تبیین کرده است. شهرت و جایگاه لهوف باعث شده است که بارها به فارسی ترجمه و منتشر شود و نیز ناشران گوناگون در نقاط مختلفی مانند تهران، صیدا، بیروت، بمبئی، نجف، قم و تبریز آن را منتشر کردهاند.
«الوافی» اثری از فیض کاشانی کتابی حدیثی است که دربردارندۀ احادیث کتب اربعه شیعه و اولین جامع حدیثی در دورۀ متاخر است. این کتاب دارای 50 هزار حدیث در 273 باب است. فیض کاشانی بر اساس نقدهایی که به کتابهای حدیثی چهارگانه وارد شده، تلاش کرده در این کتاب علاوه بر جمعآوری روایات، آنها با ترتیب جدید چینش کرده، لغتها، ضربالمثلها و تشبیهها را توضیح داده و روایات مناسب هر باب را از کتب دیگر نقل کرده است. الوافی بزرگترین و مهمترین اثر فیض کاشانی به شمار میرود و برخی از آن به عنوان دایرهالمعارف شیعی یاد میکنند.
«الإحْتِجاجُ عَلی أهْلِ اللّجاج» مشهور به الاحتجاج کتابی کلامی است که به زبان عربی نگاشته شده است. ابومنصور احمدبنعلیبنابیطالب طبرسی از علمای قرن ششم هجری قمری مولف این کتاب است. این اثر در بیان احتجاجات (بحث و استدلال) پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و معصومین (علیهمالسلام) و برخی از پیروان آنهاست. این احتجاجها دارای ترجمه و شروح متعددی است و بسیاری از بزرگان به آن اعتماد دارند. طبرسی در مقدمه الاحتجاج انگیزۀ نوشتن این کتاب را اینگونه میگوید: «آن چه باعث شد من چنین کتابی تألیف کنم، این بود که عدهای از شیعیان امامیه دست از استدلال و بحث با مخالفان برداشتهاند و میگویند این کار بر ما روا نیست زیرا پیامبر و ائمه (علیهمالسلام) هیچ گاه جدال نکردهاند و به شیعه نیز چنین اجازهای ندادهاند؛ لذا تصمیم گرفتم در یک کتاب بحثهای بزرگان را با مخالفان در اصول و فروع دین جمع کنم.»
«الامالی» کتابیست به زبان عربی که توسط شیخ صدوق تالیف شده است. این کتاب حاصل جلسههای متعددی است که شیخ صدوق برای شاگردانش املا نموده و آنها نوشتهاند. شیخ صدوق این کتاب را در 97 جلسه و 13 ماه تدوین کرده است. این کتاب شامل دستهای از احادیث پیامیر(صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و اهل بیت (علیهمالسلام) در موضوعات مختلف مانند سیره، ماجرای اسراء و معراج، ادعیه و موعظهها، فضائل و مناقب معصومین است که شامل موضوعات تاریخی، اخلاقی، عقائدی و... میباشد.
«سعد السعود للنفوس منضود» اثـر رضیالدین ابوالقاسم علی معروف به سیدبنطاووس از مشاهیر علمای شیعه است که در آستانۀ حضرت امام علی (علیهالسلام) در نجف مدفون است. این کتاب فهرست کتابهای کتابخانۀ ابنطاووس است که تنها بخش مربوط به قرآن و تفاسیر آن به جا مانده است. این کتاب در موضوع چگونگی جمعآوری قرآن و تفسیر برخی از آیات و مشکلات قرآن به نقل از تفاسیر مختلف و اقوال بزرگان پیرامون آیات قرآن کریم است. این کتاب دارای دو باب است و در هر باب فصلهای متعدد وجود دارد. نویسنده در هر فصل، مطلبی را از یکی از کتب کتابخانه خویش با ذکر خصوصیات نسخه و جلد و صفحه مورد نظر آورده است.
«موسوعَهُ کَلِماتِ الامامِ الحُسَین(علیهالسلام)» کتابی است به زبان عربی درباره امام حسین (علیهالسلام) که جمعی از محققان پژوهشکده باقرالعلوم وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی جمعآوری و تهیه نمودهاند و در آن کوشیدهاند تا همه روایات به جا مانده از امام حسین (علیهالسلام) را که در منابع متعدد ذکر شده، در یک اثر جمع و تنظیم کنند. این کتاب از دو جزء، به این ترتیب تشکیل شده است: جزء اول، سخنان امام حسین (علیهالسلام) بر طبق ترتیب و جزء دوم، سخنان حضرت امام حسین (علیهالسلام) بر اساس موضوع عقاید، احکام، اخلاق، ادعیه، اشعار است.
کتاب «الفقه المنسوب للإمام الرضا علیهالسلام» مشهور به «فقه الرضا» کتابیست که به امام رضا (علیهالسلام) نسبت داده شده و شامل مجموعه روایاتی در ابواب فقهی در قالب فتوا است. این کتاب تا قبل از علامه مجلسی بین اصحاب رایج نبود. او این کتاب را در «بحار الانوار» آورد و به آن استناد کرده است. بعد از علامه مجلسی، میرزا عبدالله افندی صاحب «ریاض» و سید مجاهد صاحب «مفاتیح الاصول» و شیخ بحرانی و فاضل کاشانی و محقق نراقی نیز این کتاب را تایید و روایات آن را در کتابهای خود نقل کردهاند.
«إثْباتُ الهُداه بِالنُّصوص وَ المُعْجِزات» تألیف محدث شیعه، شیخ حر عاملی (متوفای ۱۱۰۴ق) است. این کتاب در شرح حال و اثبات امامت و ولایت معصومین از طریق روایتهای وارده و معجزات صادره از آنان است. مؤلف در ۳۵ فصل ساختار کتاب را تشکیل داده که هر فصل، دارای بابهایی است. کتاب «إثبات الهداه» به ۳۵ باب تقسیم شده است: باب اول تا پنجم کلیاتی در حجیت نقل و مباحثی پیرامون اخبار و روایات معصومین (علیهمالسلام) است. باب ششم و هفتم به متون عامه نبوت و امامت میپردازد. باب هشتم و نهم اخبار دال بر نبوت پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و معجزات ایشان است. از باب ۱۰ تا ۳۴ به اخبار امامت و معجزات هر یک از ائمه (علیهمالسلام) اختصاص دارد و باب ۳۵ در رد غلو است.
«رَوضَهُ الْواعِظین وَ بَصیرَهُ الْمُتَّعِظین» که در برخی منابع از آن به نام «روضه الواعظین و تبصره المتعظین» یاد شده است، نوشته فتال نیشابوری است. این کتاب درباره تاریخ و مناقب معصومان (علیهمالسلام) و همچنین مواعظ و اخلاقیات و به گفته خود مؤلف در اصول و فروع دین و زهد و مواعظ است. این کتاب همانند کتابهای امالی در 96 جلسه تنظیم شده است. این جلسات به فراخور موضوع، گاهی مفصل (مانند مجلس دوم) و گاهی مختصر (مانند مجلس نوزدهم) است. آخرین فصل کتاب درباره جهنم و کیفیت آن است که با آیاتی از قرآن شروع شده است و آخرین روایتش از ابن عباس درباره درهای جهنم و عذابهای موجود در جهنم است. پایان بخش کتاب نیز اشعاری درباره روز قیامت و وضعیت انسان گناهکار در پیشگاه پروردگار است.
«امالی المرتضی» کتابی عربی است که توسط سیدمرتضی تالیف شده و نویسنده در آن به تفسیر آیات متشابه و مشکل و تبیین احادیث دارای لفظ یا معنای دشوار در 80 جلسه پرداخته شده است. آیاتى را که سید مرتضى انتخاب کرده و بر تفسیر آنها همّت گماشته است، اکثراً از مواردى است که در کتب دیگر به دست ما نرسیده است. اهل حدیث، آن را با اسم «أمالی المرتضی» میشناسند. اما در فهرستهای قدیمی، این کتاب به نام «الغرر و الدرر» نامیده میشود. این کتاب را با عناوین دیگری، از جمله الامالی فی التفسیر، غررالفوائد و درر القلائد، التفسیر، مجالس التاویلات، مجالس کشف الآیات نیز شناخته میشود.
«الغیبه» کتابیست از شیخ طوسی که دربارۀ غیبت امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) نوشته شده و جزو مهمترین منابع در زمینه شناخت ایشان، دفع شبهات غیبت کبری است. این کتاب دارای 8 فصل میباشد. مجموع روایات کتاب الغیبه 478 عدد بوده که در 26 باب تنظیم شده که تعداد روایات هر باب کاملاً متفاوت است. بابهای این کتاب در سه بخش دستهبندی شده که بابهای مقدماتی آن شامل مبانی غیبت و دوران غیبت، بابهای میانی دربارۀ عصر ظهور و بابهای پایانی به علائم ظهور پرداخته است.
کتاب «مختصر البصائر»، به زبان عربی، تالیف حسن بن سلیمان حلی، عالم شیعی قرن هشتم، گزیده و مختصری از کتاب «بصائر الدرجات» سعدبنعبدالله اشعری قمی عالم شیعی قرن سوم هجری است. نویسنده در این کتاب به مناقب و ویژگیهای ائمه (علیهمالسلام) و شناخت آنان پرداخته است. مختصر البصائر دارای 580 روایت در قالب 9 باب و 6 عنوان کلی است. این کتاب با ترجمه، تصحیح و تحقیق امیر توحیدی منتشر شده است. در متن کتاب نیز در ذیل عنوان هر باب، احادیث در موضوعات مرتبط مطرح و پس از ذکر متن هر حدیث، ترجمه آن ارائه شده است. ترجمه صحیح فارسی و روان متن احادیث، اعرابگذاری صحیح متن احادیث و تطبیق و مقابله احادیث وارده در کتاب، از جمله ویژگیهای این کتاب است.
کتاب «موسوعه امام علیبنابیطالب» تالیف مشترک محمد کاظم طباطبائی، محمود طباطبائی و جمع کثیری از علما و فضلاء است که در آن در مورد حضرت علی (علیهالسلام) به صورت موضوعی بحث میشود و در هر جلد تعدادی از موضوعات مربوط به حضرت، بحث و احادیث هر موضوع بیان میشود. این اثر شامل دوازده جلد است که هر جلد دارای فصلهایی است. «موسوعه امام علیبنابیطالب» منبع جامع و مناسبی برای پژوهش و تحقیق در خصوص امیرالمومنین علی (علیهالسلام) به شمار میرود.
«المحاسن» یکی از کتب روایی شیعه و تالیف احمدبنخالد برقی است، که در آن مجموعه روایاتی را با موضوعات مختلف از جمله فقه و اخلاق گردآوری کرده است. برخی از علمای شیعه این اثر را در ردیف کتب اربعه دانستهاند. این کتاب از مهمترین منابع الکافی تالیف ثقهالاسلام کلینی، من لایحضره الفقیه شیخ صدوق و السرائر ابنادریس حلی است. اصل این کتاب شامل حدوداً 100 بخش است؛ در حال حاضر تنها بخشی از این کتاب در دسترس است که دربردارندۀ بیش از 2600 حدیث است.
تفسیر علیبنابراهیم قمی از تفاسیر کهن و از معروفترین مصادر تفسیرى امامیه به شمار مى آید، که به روش تفسیر مأثور، روایات تفسیری را جمع آورى کرده است. در این تفسیر تنها روایات گردآوری نشده است، بلکه آیات و کلمات بدون استناد روشن به روایات، تفسیر شده و شأن نزول آیات به تفصیل بیان گردیده و قصص انبیا و وقایع زمان پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و مباحث فقهی حجم گستردهای از کتاب را تشکیل داده است. کتاب، در دو جلد تنظیم شده است. جلد اول، حاوى تفسیر 16 سوره (از آغاز سوره حمد تا پایان سوره نحل) و جلد دوم، مشتمل بر تفسیر 98 سوره (از آغاز سوره بنى اسرائیل تا پایان سوره ناس) است.
«اَلبُرهان فى تَفسیر القُرآن» از مهمترین تفاسیر روایی شیعه، تألیف سید هاشم بحرانی است. نویسنده در این تفسیر متناسب با آیات قرآن کریم، به موضوعات فقهی، قصص، احادیث نبوی و فضایل اهلبیت (علیهمالسلام) اشاره کرده است. این تفسیر، در این جهت مانند دیگر تفاسیر روایی، به نقد و توضیح روایات دست نزده و از خود توضیحاتی نیاورده است؛ بلکه از کتابهای شیخ رجب برسی و جامع الاخبار و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیهالسلام) نقل کرده است. منابع روایی او بیش از ۵۸ عنوان است.
«کَشْفُ الغُمَّه فی مَعْرِفَهِ الأئمّه» کتابی به زبان عربی در شرححال، فضائل و معجزات چهارده معصوم (علیهمالسلام) نوشته علیبنعیسی اربلی از عالمان دینی شیعه میباشد. نویسنده، کتاب را با انگیزه روشنکردن حقانیت آنان بر دشمنان اهل بیت (علیهمالسلام) و مقابله با غلوکنندگان ائمه (علیهمالسلام) نگاشته و در تألیف خود، استفاده از منابع اهل سنت را بر منابع شیعی مقدم داشته است. کتاب در دو جزء تنظیم شده و فاقد باببندى و فصلبندى است، اما تمام مطالب آن، پس از مقدمه مؤلف، در ذیل شانزده عنوان کلى مختلف مطرح شده است.
«اَلْإرْشاد فی مَعْرفهِ حُجَجِ الله عَلَی الْعِباد» معروف به «الارشاد» کتابی درباره تاریخ زندگی امامان شیعه (علیهمالسلام) به زبان عربی، نوشته شیخ مفید از متکلمان و فقهای برجسته شیعه است. شیخ مفید این کتاب را با توجه به روایاتی که در اختیار داشته، جمعآوری نموده است. کتاب ارشاد از دو بخش تشکیل شده که بخش اعظم آن به شرح حال و ذکر فضایل امام علی (علیهالسلام) و شرح زندگانی امام حسین (علیهالسلام) و واقعه کربلا اختصاص دارد. شیخ مفید در این کتاب به فضایل اهلبیت (علیهمالسلام) و یاران آنان نیز اشاره دارد.
«نور الثقلین» تفسیر روایی و به زبان عربی تالیف عبدعلیبنجمعه حویزی (یا هُوِیزی) از فقها و محدثان شیعه قرن دوازدهم است. در این مجموعه ۱۳۴۲۲ حدیث گرد آمده است. از آنجا که این کتاب دربرگیرنده آیات (ثقل اکبر) و روایات (ثقل اصغر) است، با اقتباسی از حدیث ثقلین که مورد قبول همه مسلمانان است، نورالثقلین نامیده شده است. تفسیر نور الثقلین در انتهاء هر جلد فهرستى ارائه کرده است که مبناى آن فرازهاى آیات تفسیر شده مىباشد.
«الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی»، اثر ابوعیسى محمدبنعیسىبنسوره، با تحقیق احمد محمد شاکر، یکی از 6 کتاب حدیثی معروف نزد اهل سنت است که با عنوان «صحاح سته» شناخته میشود و به زبان عربى نوشته شده است. نام این کتاب بهصورتهاى مختلف نقل شده است، از جمله: «جامع الترمذی»، «السنن»، «جامع»، «صحیح الترمذی» و «الجامع الکبیر». کتاب با مقدمه مفصلى از محقق آغاز و مطالب در شش جلد تنظیم شده است. این کتاب دربردارنده تقریبا پنج هزار حدیث مىباشد.
«کمال الدین و تمام النعمه»، معروف به اکمالالدین صدوق، تالیف شیخ صدوق، به زبان عربی و در موضوع غیبت و ظهور امام زمان(عجّلاللهتعالیفرجهالشریف) است. شیخ صدوق در این کتاب نمونههای فراوانی از غیبت پیامبران الهی را آورده و به بررسی کامل امامت حضرت مهدی (علیهالسلام)، تولد ایشان، روایات پیامبر اسلام و ائمه اطهار (علیهمالسلام)، درباره ظهور آن حضرت، کسانی که به خدمت آن حضرت رسیدهاند و شرایط دوران ظهور ایشان پرداخته است. این کتاب به دو بخش اصلی و یک مقدمه تقسیم شده است؛ مقدمه کتاب که بیش از یک پنجم کتاب را در بردارد، از چارچوب بحث روایی خارج و به شکل بحث کلامی درآمده است. اما مطالب اصلی کتاب در یک نگاه کلی در بیست باب تنظیم شده است.
«مجمع البیان فى تفسیر القرآن» به زبان عربى، نوشته ابوعلى، فضلبنحسن طبرسى، از علماى بزرگ شیعه در قرن ششم هجرى است. کتاب در ده جلد تنظیم شده است. این تفسیر توسط دانشمندان شیعه و سنی مورد استفاده قرار میگیرد و شامل مباحثی چون: قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، ذکر موارد معانی و بیان، شأن نزول آیات، اخبار وارده در آیات و شرح و تبیین قصص و حکایات است. گفته شده طبرسی از نادر مفسران شیعی است، که به علم مناسبات توجه کرده است.
«قُرْبُ الإسْناد» از کتابهای روایی کهن امامیه تألیف عبداللهبنجعفر حمیری از علمای قرن سوم و چهارم شیعه است. قرب الاسناد به آثاری اطلاق میشود که در آن، محدّث، احادیث را با کوتاهترین طریق تا امام معصوم روایت کند. هدف این کتاب معرفی سلسله سندهایی است، که فاصله کمتری با ائمه (علیهمالسلام) دارند. 1300 حدیث نقل شده در این کتاب تنها احادیث مربوط به امام صادق (علیهالسلام)، امام کاظم (علیهالسلام) و امام رضا (علیهالسلام) است. محتوای این اثر بابهایی چون طهارت، نماز، روزه، زکات و حج را دربرمیگیرد.
«ترجمه تفسیر نفیس المیزان» توسط شاگردان مرحوم علامه طباطبایی (رحمهاللهعلیه) صورت گرفت؛ البته ابتدا آقایان مکارم شیرازی، مصباح یزدی، محمد علی گرامی، عبدالکریم نیری بروجردی، محمدرضا صالحی کرمانی، سید محمد خامنهای و محمد جواد حجتی کرمانی، ۱۲ جلد آن را ترجمه کردند. ایشان ضمن ترجمه تفسیر المیزان، ترجمهای نیز از آیات قرآنی ارائه دادهاند، و بطور مستقل نیز میتواند، مورد استفاده واقع شود. بنابر نقل دانشنامه قرآنی ایشان در ترجمه قرآن به ترجمه مرحوم پاینده نظر داشته است.
«سَفینَهُ البِحار و مَدینَهُ الحِکَمِ و الآثار مَعَ تَطبیقِ النُّصوصِ الواردَه فیها عَلی بِحارِالأنوار» معروف به سفینه البحار، یکی از جوامع حدیثی شیعه نوشته شیخ عباس قمی است. مؤلف با هدف ارائه فهرستی موضوعی و مرتب شده بر اساس الفبا، احادیث کتاب بحارالانوار مجلسی را در بیش از ۱۷۰۰ موضوع دستهبندی کرده است. محدث قمی در مقدمه کتاب انگیزۀ خود از نگارش این کتاب را اینگونه بیان کرده که بسیاری از مطالب بحارالانوار در جای مناسب خود ذکر نشده، به همین دلیل به تالیف این مجموعه پرداخته تا پژوهشگران را در رسیدن به مقصود یاری کند.
«تحف العقول عن آل الرسول» نوشته ابومحمد، حسنبنعلىبنحسینبن شعبه حرانى از علما و فقهاى بزرگ شیعه در قرن چهارم هجرى است. برخی نام کتاب را «تحف العقول فیما جاء من الحکم و المواعظ من آل الرسول» ثبت کردهاند. هدف نویسنده این کتاب، جمعآوری بخشی از احادیث اهل بیت (علیهمالسلام) و پیامبران الهی با محوریت مواعظ و حکمت و اندرزهاست. مؤلف به سخنان پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و نیز هر یک از امامان شیعه فصلی را اختصاص داده و احادیث نقل شده از ایشان را در همان بخش آورده است. مواعظی از پیامبران گذشته نیز در فصلهای پایانی کتاب نقل شده است.
«الاختصاص»، به زبان عربی و حاوی مجموعه روایاتی از اهلبیت عصمت و طهارت درباره مسائل اعتقادی و اخلاقی و... است. ابوعبدالله محمدبنمحمدبننعمان عکبری بغدادی، ملقب به شیخ مفید مولف این کتاب است. کتاب، دارای باببندی و فصلبندی نیست، اما مؤلف تمام مطالب خود را پس از خطبه و مقدمه کتاب، در قالب هفده عنوان مختلف، ارائه نموده است. کتاب «الإختصاص» موضوع واحدی ندارد و مؤلف در مقدمه کتاب به این نکته اشاره کرده است.
«عقد الدرر فی اخبار المنتظر» به زبان عربی نوشته یوسفبنیحییبنعلیبنعبدالعزیز مقدسی شافعی سلمی از علمای قرن هفتم است. این اثر، مجموعهاى روایى درباره مهدى موعود(عجّلاللهتعالیفرجهالشریف) و خصوصیات ظاهرى، باطنى و اخلاقى ایشان، نشانههاى پیش از ظهور و دوران پس از ظهور آن حضرت است. مؤلف در مقدّمه، فساد دوران و زمانه، یاس و ناامیدى همفکران و معاصرین از اصلاح امور، زیاد شدن فتنهها و مهلکات، از بین رفتن برکت، علنى شدن گناهان و امید به اینکه حالا زمان خروج امام مهدى (عجّلاللهتعالیفرجهالشریف) است، علت تألیف ذکر مىکند.
«إلْزامُ النّاصب فی إثْبات الْحُجّه الغائب» کتابی کلامی و به زبان عربی اثر علیبنزینالعابدین یزدی حائری در شرح احوال امام مهدی (عجّلاللهتعالیفرجهالشریف) و اثبات وجود آن حضرت با دلایل عقلی و احادیث متواتر است. مؤلف در این کتاب، علاوه بر فضایل ائمه (علیهمالسلام)، به شرح غیبت صغری و کبری، نایبان خاص و عام آن حضرت، علائم ظهور او و رویدادهای پس از ظهور پرداخته است. کتاب در دو جلد و شامل ده فصل میباشد. نویسنده برپایه آیات قرآن کریم و احادیث و نیز اقوال علمای شیعه و اهل سنت، عموم مسائل مربوط به مهدویت را مورد بحث و بررسی قرار داده و وجود حضرت و نیز ظهور ایشان را امری حتمی و یقینی دانسته است.
مجموع روایات اهلبیت (علیهم السلام) درباره مسائل فقهی و احکام شرعی در کتاب «من لا یحضره الفقیه» جمع شده که مؤلف آن شیخ صدوق ابوجعفرمحمدبنعلیبنحسینبن بابویه قمی است. این کتاب که مجموعهای از احادیث است، در پاسخ به درخواست یکی از شیعیان در بلخ و با هدف گردآوری احادیث صحیح و موثق تألیف شده است تا پاسخگوی نیازهای شرعی کسانی باشد که به فقیه دسترسی ندارند. کتاب من لایحضره الفقیه، بزرگترین و مهمترین اثر شیخ صدوق به شمار میرود.
این منابع، تنها پیشنهادهایی برای مطالعه بیشتر نیستند؛
آنها بخشی از پشتوانه فکری و معرفتی مدرسه انسانشناسیاند.
اگر میخواهید این مباحث را ریشهایتر، عمیقتر و دقیقتر دنبال کنید، رجوع به این آثار میتواند دریچهای روشنتر به سوی فهم انسان، زندگی، رشد و ابدیت بگشاید.