دیندار کیست؟ شاخصهای عینی در تحلیل معیار دینداری کدامند؟
تصور کنید باغبان جوانی درختی را غرس میکند و هر روز با وسواس تمام، به آبیاری، سمپاشی و هرس آن میپردازد. ظاهر درخت از دور بینقص، شاداب و آراسته به نظر میرسد؛ اما با گذشت سالها، هیچ میوهای بر شاخسارهای آن ظاهر نمیشود. در نقطهای دیگر، مادری نوزاد خود را با بهترین مواد غذایی تغذیه میکند، اما با وجود دریافت مداوم غذا، کودک رشد وزنی و قدی ندارد و بدن او نحیف باقی میماند. در هر دو نمونه، یک اختلال اساسی وجود دارد: «عدم جذب و نبود ثمره». در سیستمهای زیستی، عدم تولید ثمره یا عدم جذب مواد مغذی، نشاندهنده یک بحران ساختاری در درون ارگانیسم است، حتی اگر رفتارهای ورودی (مانند آبیاری یا بلعیدن غذا) به طور منظم انجام شوند.
این وضعیت، توصیفکننده حالتی در ساحت باورهای انسان است که میتوان آن را دینداری پوستهای یا کلیشهای نامید. بسیاری از انسانها مناسک را تکرار میکنند، اما در مواجهه با چالشهای زندگی، تهی بودن این مناسک از روح و باطن نمایان میشود. خستگی و دلزدگی از عبادات، دقیقاً ناشی از همین ساختار بدون ثمره است. همانطور که انسان از مصرف خوراکیهای متنوع یا استفاده از ابزارهای رفاهی مانند اتومبیل خود خسته نمیشود ــ چرا که هر بار نفع و دریافتی واقعی از آنها دارد ــ خسته شدن از عبادتی مانند نماز نیز نشاندهنده نداشتن دریافت باطنی در آن است. دینداری واقعی فراتر از قالبهای صوری، باید حاصلی ملموس و عینی داشته باشد. برای ارزیابی این مسئله، نیازمند شاخصهایی هستیم تا مشخص شود آیا دینداری در وجود انسان تهنشین شده است یا خیر. این شاخصها در قالب مؤلفههای سهگانه به عنوان معیار دینداری تبیین میشوند.
ساحتهای چهارگانه تجلی رفتار: نخستین معیار دینداری
اولین و ملموسترین شاخص برای ارزیابی عمق دینداری یک فرد، بررسی نظام تصمیمگیری و رفتاری او در مواجهه با رویدادهای روزمره است. انسان دیندار کسی است که در چهار ساحت بنیادین وجودی خود، مرجعیت تصمیمگیری را به امر قدسی واگذار میکند. این ساحتهای چهارگانه عبارتاند از:
۱. انتخابها: گزینشهای حیاتی زندگی از انتخاب همسر تا مسیرهای شغلی.
۲. ارتباطات: کیفیت و جهتگیری پیوندها با دیگر انسانها و جامعه.
۳. رفتارها: کنشهای بیرونی و عملی روزمره.
۴. افکار: جهتگیری ذهنی، تحلیلهای درونی و باورها.
در این ساختار، شاخص اصلی سنجش، خروج از سلیقههای شخصی و تمایلات نفسانی است. فردی که به معنای واقعی متدین است، خوشایند یا ناخوشایند شخصی خود را در این چهار حوزه دخالت نمیدهد، بلکه جهتگیری خود را مستقیماً از اراده الهی دریافت میکند. او با هیچ پدیده، شخص یا مادیاتی، رابطهای مبتنی بر خواست شخصی برقرار نمیسازد. بلکه سنجش سود و زیان یا دوست داشتن و نداشتنها را به امر دین واگذار میکند.
یکی از بارزترین جلوههای این تسلیم، تنظیم حب و بغضها بر اساس ملاکهای الهی است؛ چنانکه در منابع روایی آمده است کسی که دوست داشتنها و دشمنیهایش متکی بر دین نباشد، از حقیقت آن بیبهره است.[1] در تحلیل رفتارهای اجتماعی، عدول از این شاخص در قالب رفتارهای تعصبآمیز نمایان میشود. به عنوان مثال، ترجیح دادن تعصبات قومی، قبیلهای یا جناحبازیهای سیاسی در تصمیمگیریهای کلان مانند انتخابات یا گزینش همسر در ازدواج، آشکارا نشاندهنده خروج از مدار دینداری و غلبه تمایلات غیرالهی بر انتخابهاست؛ بنابراین، انطباق جهتگیریهای رفتاری بر اراده الهی، دقیقترین کارکرد را به عنوان معیار دینداری ایفا میکند.
آرامش و امنیت روانی: دومین شاخص در سنجش معیار دینداری
دومین شاخص اثبات دینداری واقعی، تولید آرامش، شادی و امنیت درونی است. دینداری صوری که صرفاً در سطح ذهن و بدون پیوند با نفس صورت میگیرد، قادر به تغییر ساختار روانی انسان نیست. همانگونه که عدم جذب مواد غذایی مانع رشد جسمانی نوزاد میشود، عدم جذب حقایق دین به لایههای عمیق شخصیت نیز مانع از شکلگیری آرامش درونی میگردد. دین برای آنکه منشأ اثر باشد، باید ضمیر متمایل به خود را در نفس انسان پیدا کند؛ یعنی فرد باید آن بخش از وجود خویش را که نیازمند مطلق است شناسایی کند تا بتواند پاسخ مناسب را به آن بعد ارائه دهد.
بسیاری از کسانی که سالها به انجام مناسکی چون نماز و رعایت حجاب پرداختهاند اما در نهایت به رویارویی با آموزههای دینی کشیده شدهاند، دچار همین نقیصه بودهاند؛ دین در ذهن آنها انباشته شده اما جذب نفس و شخصیت آنها نگردیده است. این انباشتِ ذهنی فاقد اثر باطنی، شاعرانه چنین توصیف شده است: «آفتی نبود بدتر از ناشناخت / تو برِ یار و ندانی عشق باخت». کسی که در حین نماز و ادای الفاظ عبادی، حقیقت مخاطب خود را درک نمیکند و رابطهای حضوری با او برقرار نمیسازد، عملاً عبادتی بیاثر را تجربه میکند. در حقیقت، ذکر الفاظی مانند «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعین» تنها زمانی معناساز و آرامشبخش خواهد بود که انسان به معرفت نفس رسیده باشد و نیاز واقعی خود را به تکیهگاهی بیهمتا درک کند و او را پاسخ مناسبی برای حقیقت وجود خود بیابد.
پناه بردن به تسکیندهندههای موقت مانند داروهای اعصاب در مواجهه با ناملایمات زندگی، نشاندهنده ضعف در پیوند ارتباطی میان نفس و پروردگار است. وقتی فرد نمیتواند با اتصال به مبدأ وجود شاد باشد، خدای او در عمل، خدایی ضعیف تلقی میشود که توان یاری او را ندارد؛ حال آنکه قرآن صراحتاً میپرسد: « أَلَیْسَ اللَّهُ بِکَافٍ عَبْدَهُ»[2]. اتصال به قدرت بیپایان الهی باید فرد را از غیر او بینیاز کند؛ در نتیجه، میزان استقرار آرامش و امنیت روانی در مواجهه با سختیها، ترازویی مهم در ارزیابی معیار دینداری به شمار میرود.
ثبات قدم و معرفت نفس: پایداری در بحرانها به عنوان معیار دینداری
سومین و نهاییترین شاخص در سنجش میزان دینداری، ثبات قدم و پایداری در شرایط بحرانی و آلوده است. منشأ دریافت دین، تعیینکننده میزان ماندگاری آن است. زمانی که دینداری صرفاً از طریق تقلید از والدین یا تبعیت از شخصیتهای اجتماعی حاصل شده باشد، با تغییر شرایط محیطی یا لغزش الگوها، دچار تزلزل و انحراف میشود. در مقابل، دینداری مبتنی بر معرفت نفس و شناخت مستقیم الهی، از چنان ثباتی برخوردار است که فرد را در آلودهترین و چالشبرانگیزترین محیطها نیز پاک و استوار نگاه میدارد.
بر اساس آموزههای پیشوایان دین، لغزش در دینداری محصول تقلیدِ بدون شناخت است؛ در حالی که حرکت از مسیر معرفت، تزلزلناپذیر است؛ چنانکه امام صادق علیهالسلام میفرماید: «کسى که از طریق کتاب و سنّت به این دین وارد شود ، کوهها بجنبند و او نجنبد»[3]. همچنین باید توجه داشت که کثرت انجام عبادات ظاهری لزوماً به معنای دینداری حقیقی نیست؛ چنانکه حضرت علی علیهالسلام میفرماید: «رُبَّ مُتَنَسِّکٍ و لا دِینَ لَهُ»[4]؛ چه بسیار افرادی که به مناسک ظاهری مداومت دارند اما از حقیقت دین بیبهرهاند. نشانههای حقیقی پایداری دین در وجود انسان عبارتاند از:
- خوشاخلاقی و حسن سلوک با دیگران
- ایجاد امنیت برای خود و جامعه
- آرامش پایدار درونی در نوسانات زندگی
- امانتداری در ابعاد مادی و معنوی
این ویژگیها تنها زمانی در وجود انسان نهادینه میشوند که دین به درستی جذب شده و رابطهای ارگانیک با وجود فرد برقرار کرده باشد. در این افق، ثبات قدم فرد معرفتمحور در محیطهای ناپاک، مصداق آشکاری از تثبیت معیار دینداری است.
نتیجهگیری: سنجش عملی معیار دینداری در زندگی روزمره
با تحلیل جامع ابعاد مختلف دینداری، مشخص میشود که باور حقیقی یک مفهوم انتزاعی و محصول ذهن نیست، بلکه یک واقعیت عینی، پویا و اثرگذار در تمام لایههای زیست انسانی است. برای ارزیابی این مسئله در زندگی شخصی، هر فرد میتواند رفتارهای روزمره خود را بازخوانی کند.
آیا تصمیمگیریهای ما در دو راهیهای زندگی بر اساس سلیقه شخصی است یا امر الهی؟ آیا عبادات روزانه ما به آرامش و شادابی درونی منجر میشود یا صرفاً تکرار یک عادت فرساینده است؟ و در نهایت، آیا باورهای ما در تلاطمهای محیطی پایدار میمانند؟ پاسخ به این پرسشها میزان انطباق ما را با حقیقت دین مشخص میسازد. از این رو، ارزیابی مستمر رفتارهای چهارگانه، میزان آرامش روحی و پایداری در بحرانها، دقیقترین ابزار برای سنجش معیار دینداری حقیقی و عبور از دینداری کلیشهای به سمت دینداری ثمربخش است.
[1] کُلُّ مَن لَم یُحِبَّ على الدِّینِ و لَم یُبغِضْ على الدِّینِ، فلا دِینَ لَه ُ: الکافی : 2/127/16
[2] آیه 36 سوره مبارکه زمر
[3] مَن دَخَلَ فی هذا الدِّینِ بالرِّجالِ أخرَجَهُ مِنهُ الرِّجالُ کما أدخَلُوهُ فیهِ ، ومَن دَخَلَ فیهِ بِالکِتابِ والسُّنَّهِ زالَتِ الجبالُ قَبلَ أن یَزولَ . بحار الأنوار : 2/105/67
[4] غرر الحکم : 5340 .