چگونه با جدیت و برنامه ریزی به اهداف متعالی و زندگی هدفمند و معنادار برسیم؟

چگونه با جدیت و برنامه ریزی، فانی بودن دنیا را به فرصتی برای رسیدن به کمال تبدیل کنیم؟

چرا با وجود آگاهی از گذر زمان و فانی بودن دنیا، آن گونه که شایسته است برای ساختن آینده ای ماندگار و رسیدن به کمال حقیقی برنامه ریزی نمی کنیم؟ این سؤالی است که در عمق جان هر انسانی که دغدغه معنا دارد، تکرار می شود؛ اما حقیقت این است که بسیاری از ما در روزمرگی و غفلت، هدف اصلی خلقت یعنی شبیه شدن به سرچشمه کمال مطلق و بینهایت را از یاد برده ایم.

برخلاف دیدگاه های سکولار، در آموزه های اسلامی، انسان موجودی فراتر از نیازهای مادی و امیال دنیوی است. ما انسان ها به صورت فطری به دنبال معنا و هدف والاتری برای زندگی هستیم، هدفی که در سایه بندگی خدا و حرکت در مسیر او تعریف می شود. یافتن این معنا و تحقق آن نیازمند تلاش آگاهانه، برنامه ریزی مبتنی بر آموزه های وحیانی و از همه مهمتر جدیت در عمل است. اگر بدون هدف مشخص و بدون توکل به خدا قدم در این راه بگذاریم، مانند کشتی سرگردانی خواهیم بود که هیچ گاه به ساحل مقصود نخواهد رسید.

جدیت و برنامه ریزی، نه فقط ابزاری برای موفقیت دنیوی، بلکه دو بال برای پرواز به سوی تعالی و کمال انسانی هستند. این دو، کلید گشایش درهای رحمت الهی و کسب رضایت او در هر زمینه ای از زندگی می باشند؛ خواه تحصیل باشد، خواه کار، روابط اجتماعی یا سلوک معنوی. بدون جدیت و برنامه ریزی مبتنی بر شریعت و آموزه های دینی، رسیدن به اهداف متعالی بسیار دشوار خواهد بود.

جدیت نیروی محرکه ای است که ما را به سمت تلاش و کوشش در راه رسیدن به اهدافمان سوق می دهد و برنامه ریزی، نقشه راهی است که ما را از سردرگمی و اتلاف وقت نجات می دهد.

متأسفانه بسیاری از ما در عمل به این دو اصل مهم کوتاهی می کنیم. تنبلی، اهمال کاری، ترس از شکست، دل بستگی به دنیا و غفلت از یاد خدا موانعی هستند که ما را از برنامه ریزی برای آینده ای روشن و تلاش و جدیت برای رسیدن به آن باز می دارند. شیطان هم با تمام قوا در تلاش است تا ما را از این مسیر بازدارد. او با وسوسه های گوناگون، ما را به سوی لذت های زودگذر دنیا می کشاند و از یاد آخرت غافل می کند.

نگاهی دقیق  به زندگی پیامبران، اهل بیت (علیهم السلام) و اولیای الهی نشان می دهد که رمز موفقیت آن ها چیزی جز بندگی خالصانه خدا، جدیت در عمل به دستورات او و برنامه ریزی دقیق برای استفاده بهینه از عمر نبوده است. آن ها با عزمی راسخ و برنامه ای مدون، گام در مسیر رضایت الهی نهاده و با پشتکار و تلاش بی وقفه، به مقام قرب الهی رسیده اند. حالا سؤال اینجاست که چگونه می توان جدیت و برنامه ریزی را در زندگی خود نهادینه کرد و از مزایای بی شمار آن بهره مند شد؟ در این درس ابتدا به اهمیت این دو مورد در زندگی، از جنبه اخروی و ابدی، خواهیم پرداخت؛ سپس موانع جدیت و برنامه ریزی را شناسایی خواهیم کرد و در نهایت راهکارهایی برای مقابله با این موانع ارائه خواهیم داد.

چگونه با جدیت و برنامه  ریزی، باور به آخرت را در زندگی عملی کنیم؟

چرا با وجود اذعان به فانی بودن دنیا و ضرورت آمادگی برای آخرت، بسیاری از ما در عمل کمتر برای آن برنامه ریزی می کنیم و جدیت به خرج می دهیم؟ این سؤال ذهن بسیاری از افراد را به خود مشغول کرده است. گویی یک ناهمخوانی اساسی بین باورهای ما و رفتارهایمان وجود دارد؛ باوری به آخرت داریم، اما سبک زندگی مان چیز دیگری را نشان می دهد.

در آموزه های اسلام، جدیت و برنامه ریزی صرفاً یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای تولد به سوی آخرت است. این تولد، فرآیندی فعالانه و آگاهانه است که نیازمند تلاش، برنامه  ریزی و جدیت در تمام ابعاد زندگی است.

جدیت و برنامه ریزی، بازتابی از معرفت واقعی انسان نسبت به جایگاه خود در هستی و هدف از خلقت است. اگر به این باور عمیق برسیم که زندگی دنیا، تنها یک ایستگاه موقت در مسیر سفری بی پایان به سوی خداوند و ابدیت است، آنگاه تمام تلاش خود را برای آماده سازی توشه ای مناسب برای این سفر به کار خواهیم بست. جدیت در این مسیر یعنی دوری از غفلت، توجه به وظایف الهی و تلاش برای کسب رضایت خداوند در تمام امور! برنامه  ریزی هم به معنای تعیین اهداف مشخص، در نظر گرفتن منابع مناسب و پیگیری مستمر برای رسیدن به این اهداف است.

برای درک بهتر این مفهوم می توان به مثال جنین در رحم مادر اشاره کرد. جنین تمام تمرکز خود را صرف ساختن بدنی سالم و آماده برای تولد به دنیای جدید می کند. او با تبعیت از نظام و قوانین رحم، تمام تلاش خود را جهت آمادگی برای زندگی در دنیای بیرون به کار می گیرد. به همین ترتیب، انسان هم باید با تبعیت از قوانین الهی و با جدیت و برنامه ریزی، خود را برای تولد به سوی آخرت آماده کند. انسان باید به دنیا و امور دنیوی هم توجه داشته باشد، اما نباید اجازه دهد که این امور، او را از هدف اصلی اش که همان قرب به خداوند و کسب رضایت اوست، باز دارند.

نسبت زندگی در دنیا و آخرت، همان داستان رحم مادر و دنیای پس از تولد است. جنینی که در رحم مادر به درستی رشد نکند و برای تولد آماده نشود، در دنیای جدید با مشکلات بسیاری مواجه خواهد شد. به همین ترتیب، انسانی که در دنیا برای آخرت خود برنامه ریزی نکند و با جدیت به وظایف خود عمل ننماید، در آخرت با حسرت و پشیمانی روبه رو خواهد شد. این حسرت ناشی از عدم استفاده صحیح از فرصت های زندگی دنیا و عدم آماده سازی توشه ای مناسب برای سفر آخرت است.

متأسفانه بسیاری از افراد در تهیه فرش، مبل، اسباب زندگی و کسب مدرک تحصیلی، جدی  تر از امور آخرتی و برنامه ریزی و سرمایه گذاری برای زندگی جاودانه خود هستند؛ این در حالی است که ارزش زندگی دنیا در مقایسه با زندگی آخرت بسیار ناچیز است.[1] اگر انسان به این باور برسد که زندگی دنیا زودگذر و زندگی آخرت واقعیتی ابدی است، آنگاه تمام تلاش خود را برای کسب رضایت خداوند و آماده سازی خود برای زندگی آخرت به کار خواهد بست.

موانع جدیت و برنامه ریزی در مسیر رشد معنوی

جدیت و برنامه ریزی، نه صرفاً به عنوان ابزاری برای موفقیت در دنیا، بلکه به عنوان دو رکن اساسی در مسیر تعالی روح و قرب به خداوند مطرح هستند. با این حال در مسیر رشد و برنامه ریزی برای فردایی بهتر، چه دنیوی و چه اخروی، انسان با موانعی روبرو می شود که می توانند او را از هدف اصلی اش منحرف کنند.

این موانع را می توان به دو دسته درونی و بیرونی تقسیم کرد. موانع درونی ریشه در نفس و اعماق وجود انسان دارند و ناشی از ضعف های نفسانی، عدم شناخت صحیح ارزش های الهی و غفلت از هدف اصلی خلقت هستند. موانع بیرونی ناشی از عوامل محیطی، فشارهای اجتماعی و الگوهای رفتاری ناسازگار با ارزش های الهی هستند.

موانع جدیت و برنامه ریزی، چالش هایی جدی در مسیر تعالی و قرب الهی هستند؛ اما با شناخت این موانع و تلاش برای رفع آن ها می توان به اهداف بزرگی دست یافت. در ادامه به بررسی دقیق تر این موانع می پردازیم و راهکارهایی برای مقابله با آن ها ارائه می دهیم.

غفلت از آخرت و شیفتگی به دنیا

یکی از مهمترین موانع در مسیر جدیت و برنامه ریزی، غفلت از زندگی ابدی و دل بستگی افراطی به امور دنیوی است. غفلت در این زمینه به معنای فراموشی هدف اصلی خلقت و گم شدن در لذت ها و مشغله های فانی دنیا است. انسانی که غرق در جمع  آوری ثروت، کسب شهرت و ارضای امیال مادی می  شود، از یاد آخرت و آمادگی برای آن باز می ماند. این غفلت نه تنها انرژی و توان فرد را صرف امور ناپایدار می کند، بلکه او را از سرمایه  گذاری برای زندگی جاویدان هم محروم می سازد.

دنیا، مزرعه آخرت است؛ به این معنا که زندگی دنیوی فرصتی برای کشت بذر اعمال نیک و کسب آمادگی برای زندگی ابدی است. غفلت از این حقیقت باعث می شود که انسان فرصت بی نظیر رشد و تعالی را از دست بدهد. یادآوری دائمی مرگ و آخرت، تفکر درباره هدف خلقت، مطالعه زندگی اولیای الهی و تلاش برای کسب معرفت نسبت به خداوند می تواند انسان را از غفلت نجات دهد و او را به مسیر درست هدایت کند.

باورهای سطحی و عمیق نشدن در دین

باورهای سطحی و عدم تعمق در آموزه های دینی مانع دیگری در راه جدیت و برنامه ریزی است. بسیاری از افراد به ظاهر به دین پایبند هستند، اما در عمق وجود، شناخت و درک صحیحی از آن ندارند. این عدم شناخت مانع از درک ارزش واقعی تعالیم دینی می شود و انگیزه و جدیت لازم برای عمل به آن ها را از بین می برد. در نتیجه، این افراد به سادگی تحت تأثیر عوامل محیطی و اجتماعی قرار می گیرند و از اصول و ارزش های دینی خود دست می کشند.

ایمان، امری قلبی و درونی است که به تعمق و تفکر نیاز دارد. ایمانی که ریشه در عمق جان نداشته باشد، به راحتی با تندبادهای شبهات و وسوسه ها از بین می رود. مطالعه عمیق قرآن و سیره اهل بیت (علیهم السلام)، شرکت در مجالس دینی و علمی، پرسش و پاسخ درباره مسائل اعتقادی و تلاش برای کسب معرفت یقینی نسبت به خداوند می تواند باورهای سطحی را به ایمانی عمیق و استوار تبدیل کند.

ترجیح منافع شخصی و لذت های آنی

ترجیح منافع شخصی و لذت های زودگذر بر مصالح اخروی یکی دیگر از موانع جدیت و برنامه ریزی است. انسان  ها اغلب به دنبال کسب لذت های آنی و ارضای خواسته  های نفسانی خود هستند و در این راه از ارزش های اخلاقی و معنوی غافل می شوند. این امر مانع از برنامه  ریزی بلند مدت برای زندگی می شود و فرد را در بند لذت های زودگذر اسیر می کند.

تزکیه نفس و غلبه بر خواسته های نفسانی از مهمترین عوامل سعادت و رستگاری است. انسانی که نتواند بر نفس خود مسلط شود، نمی تواند به اهداف بزرگ و متعالی دست یابد. تمرین صبر و استقامت، کنترل خواسته های نفسانی، یادآوری دائمی عواقب لذت های حرام و تلاش برای کسب فضایل اخلاقی می تواند انسان را از اسارت در بند نفس رها سازد و او را به سوی اهداف متعالی هدایت کند.

عدم توجه به اهمیت تخصص در علوم دینی؛ سطحی نگری در معرفت

متأسفانه در جوامع امروزی توجه به تخصص در علوم دینی و معارف الهی کم رنگ شده است. علی رغم اینکه در سایر زمینه های علمی، افراد برای کسب تخصص سال ها به تحصیل و تحقیق می پردازند، در زمینه دین و معارف الهی اغلب به اطلاعات سطحی و عمومی بسنده می شود. این امر مانع از شناخت عمیق و دقیق از دین می شود و در نتیجه، جدیت و برنامه ریزی لازم برای عمل به آن وجود نخواهد داشت.

در دانشگاه های ما رشته ای با عنوان توحید یا شناخت اهل بیت (علیهم السلام) وجود ندارد، درحالی که برای شناخت اندیشمندان غربی مانند کانت، هگل و شکسپیر به راحتی مدرک دکتری اعطا می شود. این مسأله نشان دهنده نوعی بی توجهی به ارزش و اهمیت معارف الهی در نظام آموزشی و فرهنگی ماست.

آموزه های دینی، علم را نور و جهل را ظلمت می دانند.[2] کسب علم و معرفت، به ویژه در زمینه دین و معارف الهی، از مهمترین وظایف هر مسلمان است. این علم باید از طریق منابع معتبر و با استفاده از روش های صحیح کسب شود. حمایت از تحصیل و تحقیق در علوم دینی، تشویق به کسب تخصص در معارف الهی، ایجاد رشته های تخصصی در حوزه توحید، اخلاق و معنویت و تلاش برای ارتقای سطح دانش دینی جامعه، می تواند به رفع این مانع کمک کند.

راهکارهای عملی برای نهادینه کردن جدیت و برنامه ریزی

انسان، به عنوان خلیفه خدا در زمین، رسالت عظیمی بر دوش دارد. این امانت داری مستلزم تلاش، جدیت و برنامه   ریزی دقیق است تا بتوان از فرصت محدود زندگی، در راستای کسب رضایت خداوند و حرکت به سوی کمال بهره برد.

نخستین گام در مسیر جدیت و برنامه ریزی، انتخاب اهداف متعالی است. به جای تمرکز صرف بر اهداف دنیوی، باید مقاصدی را برگزینیم که ما را به قرب الهی نزدیک تر می کنند. به عبارت دیگر، باید بیشترین هم و غم خود را معطوف به آمادگی برای وفات و تولد به برزخ نماییم، همان گونه که جنین در رحم مادر برای ورود سالم به دنیا آماده می شود.

برای این کار می توانیم لیستی از اهداف تهیه کنیم و در مقابل هر کدام بنویسیم که چگونه این هدف می تواند به رشد معنوی ما کمک کند. به عنوان نمونه، اگر هدف ما کسب درآمد بیشتر است، یادداشت کنیم که چگونه می توانیم از این درآمد در راستای کمک به نیازمندان و انجام امور خیر بهره ببریم یا اگر هدف ما یادگیری زبان عربی است، توجیه الهی آن می تواند فهم بهتر قرآن و معارف دینی و ارتباط مستقیم با کلام وحی باشد. متأسفانه بسیاری از مسلمانان به یادگیری زبان دین خود اهتمامی ندارند.

به عنوان راهکار بعدی، برنامه ریزی روزانه خود را با رویکرد ارتباط انسان و ابدیت تنظیم کنیم. همان  طور که برای امور دنیوی جدیت داریم، برای امور اخروی هم دغدغه و برنامه داشته باشیم و تعادل بین این دو را در برنامه ریزی خود رعایت کنیم. حضرت محمد (صلی الله علیه و آله وسلم) می فرمایند: «برای دنیایت چنان کار کن که گویی تا ابد زنده خواهی ماند و برای آخرتت چنان کار کن که گویی همین فردا می میری.»[3]

هر صبح پیش از آغاز کار می توان لیستی از وظایف آن روز را تهیه کرد و در آن، زمانی را به انجام فرایض دینی، تلاوت قرآن و فعالیت های معنوی اختصاص داد؛ برای مثال می توانیم در برنامه روزانه خود تلاوت یک صفحه از قرآن با تدبر در معنای آن، شرکت در نماز جماعت و انجام عمل مستحبی مانند صدقه دادن به نیازمندان را بگنجانیم.

جدیت در یادگیری و عمل به احکام الهی هم یکی دیگر از راهکارهای عملی نهادینه کردن برنامه ریزی و جدیت در زندگی است. برای نمونه می توان یک نقص یا ضعف را در عمل به احکام الهی در خود شناسایی کرده و برای رفع آن برنامه ریزی کنیم. مثلاً اگر در نمازهای خود تمرکز نداریم، برنامه ریزی کنیم که قبل از هر نماز چند دقیقه تمرکز کرده و سپس نماز را آغاز کنیم.

باید مراقب باشیم که در امور دنیوی جدی تر از امور اخروی نباشیم، چون این نوعی ساده لوحی و کم خردی است که متاع زودگذر دنیا را بر نعمت های جاودان آخرت ترجیح دهیم. برای رسیدن به این هدف می توان زمانی را به تفکر در مورد مرگ و آخرت اختصاص داد و به یاد داشت که دنیا فانی و آخرت باقی است.[4] باید سعی کنیم دل بستگی خود را به دنیا کم نموده و به آخرت بیشتر توجه کنیم. تماشای مستندهایی در مورد زندگی پس از مرگ، مطالعه کتاب هایی در مورد معاد و قیامت و حضور در مراسم تشییع جنازه در این زمینه بسیار مؤثر هستند؛ چون دوستی دنیا، سرآغاز هر خطایی است.[5]

با رعایت این گام های عملی و دقیق و با الهام از آموزه های الهی می توانیم جدیت و برنامه ریزی را در زندگی خود نهادینه کنیم و به اهداف خود دست یابیم. باید این نکته را به یاد داشته باشیم که موفقیت نیازمند تلاش، صبر و استقامت است.

در این درس، ابتدا با طرح این پرسش که چرا با وجود آگاهی از گذر زمان و فانی بودن دنیا، برای آخرت برنامه ریزی نمی کنیم، به بررسی مفهوم جدیت و برنامه ریزی از منظر دین اسلام پرداختیم. در ادامه، موانع درونی و بیرونی برنامه ریزی و جدیت را شناسایی کرده و راهکارهای عملی برای غلبه بر این موانع ارائه دادیم. اکنون از شما دعوت می کنیم تا نظرات و تجربیات خود را در این زمینه با ما به اشتراک بگذارید. شما چه موانعی را در مسیر جدیت و برنامه ریزی تجربه کرده اید؟ چه راهکارهایی را برای غلبه بر این موانع به کار برده اید؟ نظرات شما می تواند به دیگران کمک کند تا گام های استوارتری در این مسیر بردارند.

[1] فَمَا مَتَاعُ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا فِی الْآخِرَهِ إِلَّا قَلِیلٌ؛ سوره توبه، آیه 38

[2] امام صادق علیه‌السلام: «اَلْعِلْمُ نُورٌ یَقْذِفُهُ اَللَّهُ فِی قَلْبِ مَنْ یَشَاءُ؛ علم، نوری است که خداوند به قلب هرکس که بخواهد می‌افکند.» مصباح الشریعه المنسوب للإمام الصادق (ع)، ج 1، ص 16

[3] اِعمَل لِدُنیاکَ کَأَنَّکَ تَعیشُ أبَدا، وَاعمَل لاِآخِرَتِکَ کَأَنَّکَ تَموتُ غَدا؛ مجموعه ورام (تنبیه الخواطر و نزهه النواظر)، ج 2، ص 234

[4] رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ، فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَهِ عَمَّا قَلِیلٍ لَمْ یَزَلْ، وَ کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ کُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ‏؛ نهج البلاغه، خطبه 103

[5] امام صادق (علیه‌السلام): «رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَهٍ حُبُّ اَلدُّنْیَا.»؛ الکافی1، ج 2، ص 315