رسیدن به مقام پیامبر؛ آرزویی دور یا حقیقتی در دسترس؟
در اسلام، واژه هایی مانند «انسان کامل» یا «مقام امام» به مقام افرادی اشاره دارد که تجلی تمام اسماء و صفات خدا در روی زمین هستند. آن ها بهترین نمونه از انسان بودن را به نمایش گذاشته و به همین دلیل الگوی دیگر انسان ها هستند. در اسلام چنین مقامی فقط مختص پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و امامان معصوم (علیهم السلام) دانسته شده است. اما پرسش اصلی اینجاست که آیا رسیدن به این مقام صرفا آرمانی دست نیافتنی و در انحصار گروه خاصی از انسان هاست؟ یا اینکه این مفاهیم، هدف هایی هستند که هر انسانی می تواند به طرف آن ها حرکت کند؟
بسیاری از ما، شاید تحت تأثیر دیدگاه های رایج یا تصورات نادرستی که داریم، رسیدن به مقام پیامبر را رویایی محال یا صرفا برای گروه خاصی از انسان ها ممکن می دانیم؛ اما اگر عمیق تر به آموزه های دینی نگاه کنیم، درمی یابیم که پیامبران و امامان (علیهم السلام) فقط واسطه فیض الهی یا شفاعت نیستند، بلکه الگوهای عینی و قابل اقتباس برای همه ما بوده تا با کمک آن ها، ظرفیت ها و استعدادهای نهفته مان شناخته و محقق شوند. رسیدن به مقام پیامبر، هرچند مسیری دشوار و نیازمند تلاش فراوان است، اما منحصر به گروهی خاص نیست. این مسیر، دعوتی است برای همه انسان ها تا با خودسازی، مجاهدت و الگو گرفتن از سیره پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام)، جایگاه انسانی خود را ارتقا داده و استعدادهای وجودی خود را شکوفا کنند.
در این مقاله تلاش می کنیم تا با بررسی ابعاد معنایی مقام امام و انسان کامل، نقش الگو بودن پیامبر و امامان را تبیین کرده و نشان دهیم که چگونه رسیدن به این مقام، حقیقتی ممکن و راهی روشن برای هر انسان طالب رشدی است.
تفاوت رسیدن به مقام پیامبر با کسب مقام ایشان
مشخص است که منظور ما از رسیدن به مقام پیامبر ارتباطی با مقام حقوقی ایشان که همان مقام خاتمیت نبوت است ندارد. در اندیشه اسلامی، رسیدن به مقام حقوقی پیامبر با کسب مقام انسانی ایشان کاملا متفاوت است. مقام حقوقی پیامبری و امامت، جایگاهی ویژه و الهی است که خداوند فقط به برخی افراد خاص داده و هر انسانی حتی اگر تمام عمر خود را صرف خودسازی، اخلاق و سلوک معنوی کند، باز هم نمی تواند مقام حقوقی پیامبر را کسب کند؛ این مقام ها، انتخاب و انتصابی الهی هستند که توسط خدا تفویض شده اند و ارتباطی با سلوک معنوی افراد ندارند.
اما رسیدن به مقام حقیقی پیامبر و امامان به معنای حرکت در مسیر کسب قرب و شباهت روزافزون به خدا نه تنها ممکن بوده؛ بلکه همان هدف خلقت انسان است. رسیدن به این مقام به معنای تلاش برای دستیابی به ویژگی های اخلاقی و کمالاتی است که شخصیت پیامبر نمایانگر آن هاست.
انسان ها با پیروی از رفتار و آموزه های حضرت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) می توانند به مراتب بالایی از تقوا، صداقت، مهربانی و عدالت برسند. این نوع رسیدن به مقام در واقع به معنی جذب و کسب کمالات انسانی ایشان است، نه از آن خود کردن مقام حقوقی نبوتی ایشان. به همین دلیل، این مفهوم به معنای تبدیل شدن به پیامبر نیست، بلکه به معنای حرکت در مسیر کمال انسانی زیر سایه الگوگیری از ایشان است.
هر انسانی ظرفیت شدن دارد
وقتی از رسیدن به مقام پیامبر سخن می گوییم، شاید این پرسش در ذهن مان شکل بگیرد که آیا واقعا هر انسانی چنین ظرفیتی دارد؟ یا این مقام فقط مخصوص بزرگان و برگزیدگان است؟ پاسخ این پرسش، ریشه در نگاهی عمیق به حقیقت انسان دارد.
در مکتب اسلام، انسان موجودی با ظرفیت ها و توانمندی های بی پایان است. «ظرفیت شدن» در فلسفه اسلامی یعنی اینکه هر فرد، بدون توجه به شرایط اولیه، گذشته یا ویژگی های ظاهری خود، توان رشد کردن، تغییر یافتن و نزدیک شدن به کمال را دارد. این نگاه، برخلاف برخی نگرش ها که انسان ها را از پیش، به دو دسته موفق و ناموفق تقسیم می کند، معتقد است که هیچ کس ذاتا محروم از دست یابی به درجات عالی انسانیت نیست.
اسلام تأکید دارد که انسان می تواند، فراتر از آنچه اکنون هست، بشود؛ کافی است باور داشته باشد که ظرفیت بزرگی در وجود او نهفته بوده که با کوشش و خودسازی، می تواند آن را ظهور دهد. درحقیقت، هیچ سد یا مانع قطعی ای بر سر راه شکوفایی وجود انسان وجود ندارد؛ مگر خود او. تصمیم، اراده و استمرار در مسیر خوب شدن و بهتر شدن، همان کلیدهایی است که همه انسان ها را فارغ از پیش زمینه ها و محدودیت هایشان، قادر می سازد وارد جاده رشد و تعالی شوند.
هر انسانی با بهره گیری از عقل، اراده و تلاش مستمر خود و همچنین الگوگیری از نمونه های انسان کامل، می تواند استعدادهای درونی اش را شکوفا کرده و به مقام پیامبر و معصومین (علیهم السلام) برسد.
اگر تصور کنیم که پیامبر فراتر از دسترس ماست و امکان نزدیک شدن به کمالات ایشان وجود ندارد، عملا پیام اصلی بعثتشان را درک نکرده ایم. خداوند پیامبر را به عنوان عالی ترین نمونه صفات الهی که باید در خودمان پرورش دهیم برای ما فرستاده تا مسیر رسیدن به هدف خلقتمان را ترسیم کرده و چگونگی رسیدن به آن را به ما نشان دهد. فرآیند رسیدن به این صفات، فرآیندی قابل دسترس و کاملا عملی است، اما نیاز به تمرین، عزم و پایبندی به اصولی خاص دارد؛ بنابراین، هرگز نباید تصور کرد که صفات پیامبران دست نیافتنی است. با تمرین روزانه، مراقبت دائمی و تلاش در مسیر تقرب به خداوند، هر انسانی می تواند در مسیر کمال انسانی گام برداشته و به صفات و کمالات پیامبران دست یابد.
در مسیر کسب کمالات انسانی، هر انسانی این ظرفیت را دارد که با الگوگیری از ویژگی های اخلاقی و رفتاری پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم)، به قله های کمال انسانی نزدیک شود. رسیدن به مقام پیامبر (صلی الله لیه وآله وسلم)، هدفی است که برای همه انسان ها ممکن و قابل تحقق است.
راه رشد و خودسازی، الگوگیری از سبک زندگی، خلق وخو و ایمان پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) است تا در مقاطع مختلف زندگی بهترین انتخاب را انجام دهیم و بتوانیم استعدادهای درونی خود را به فعلیت رسانده و بخشی از زیبایی های انسان کامل را در وجود خویش متجلی سازیم. کمالات پیامبر، مقصدی دور از دسترس نیست؛ بلکه با مجاهدت، تمرین و اراده می توان در مسیر آن گام برداشت و به کسب تمامی آن نزدیک شد. معنای حقیقی بعثت پیامبران نیز همین است؛ یعنی باز کردن راهی برای شکوفایی استعداد الهی انسان ها و نزدیک شدن به مراتب بالای اخلاق و انسانیت.
