کنترل ‌‌نفس ‌‌یعنی ‌‌چه ‌‌و ‌‌چگونه ‌‌می‌تواند ‌‌به ‌‌ما ‌‌برای ‌‌کنترل ‌‌کردن ‌‌افکار ‌‌منفی ‌‌کمک ‌‌کند؟

کنترل ‌‌نفس ‌‌چیست ‌‌و ‌‌چگونه ‌‌مانعی ‌‌محکم ‌‌در ‌‌برابر ‌‌تمایلات ‌‌و ‌‌منفی ‌‌خواهد ‌‌بود؟

همه ‌‌ما ‌‌در ‌‌زندگی ‌‌لحظاتی ‌‌را ‌‌تجربه ‌‌کرده‌ایم ‌‌که ‌‌لازم ‌‌بوده ‌‌تصمیم‌های ‌‌مهمی ‌‌بگیریم ‌‌و ‌‌برای ‌‌رسیدن ‌‌به ‌‌اهداف ‌‌بزرگ‌مان ‌‌پایدار ‌‌و ‌‌ثابت‌قدم ‌‌بمانیم. ‌‌مثلا ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌تصمیم ‌‌گرفته ‌‌باشیم ‌‌تغییری ‌‌مثبت ‌‌در ‌‌زندگی ‌‌خود ‌‌ایجاد ‌‌کنیم ‌‌یا ‌‌در ‌‌مسیر ‌‌کسب ‌‌اسم ‌‌قدمی ‌‌برداریم، ‌‌اما ‌‌اغلب ‌‌این ‌‌تصمیمات ‌‌چالش ‌‌بزرگی ‌‌را ‌‌با ‌‌خود ‌‌به ‌‌همراه ‌‌دارند؛ ‌‌چون ‌‌نفس ‌‌به‌عنوان ‌‌یکی ‌‌از ‌‌موانع ‌‌درونی ‌‌در ‌‌وجود ‌‌انسان ‌‌تلاش ‌‌می‌کند ‌‌با ‌‌وسوسه‌ها ‌‌و ‌‌توجیهات ‌‌خود ‌‌ما ‌‌را ‌‌از ‌‌ادامه ‌‌مسیر ‌‌منصرف ‌‌کند. ‌‌چنین ‌‌چالش‌هایی ‌‌نشان ‌‌می‌دهند ‌‌که ‌‌برای ‌‌دستیابی ‌‌به ‌‌موفقیت ‌‌و ‌‌پایداری ‌‌در ‌‌مسیر ‌‌رسیدن ‌‌به ‌‌هدف، ‌‌نیاز ‌‌به ‌‌یک ‌‌مهارت ‌‌اساسی ‌‌داریم: ‌‌مهارت ‌‌کنترل ‌‌نفس.

اما ‌‌مهارت ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌به ‌‌چه ‌‌معناست؟ ‌‌مهارت ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌یعنی ‌‌توانایی ‌‌مقاومت ‌‌در ‌‌برابر ‌‌خواسته‌های ‌‌لحظه‌ای ‌‌و ‌‌وسوسه‌هایی ‌‌که ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌ما ‌‌را ‌‌از ‌‌مسیر ‌‌درست ‌‌خارج ‌‌کنند. ‌‌این ‌‌مهارت ‌‌کمک ‌‌می‌کند ‌‌تا ‌‌بر ‌‌ضعف‌های ‌‌درونی ‌‌مثل ‌‌تنبلی، ‌‌عجله ‌‌یا ‌‌بی‌حوصلگی ‌‌غلبه ‌‌کرده ‌‌و ‌‌به ‌‌اهداف ‌‌مهم‌تر ‌‌و ‌‌بلندمدت ‌‌زندگی‌مان ‌‌پایبند ‌‌بمانیم؛ ‌‌مثلا ‌‌وقتی ‌‌تصمیم ‌‌می‌گیریم ‌‌رژیم ‌‌غذایی ‌‌سالمی ‌‌داشته ‌‌باشیم، ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌خوراکی‌های ‌‌ناسالم ‌‌مثل ‌‌شیرینی ‌‌یا ‌‌فست‌فود ‌‌ما ‌‌را ‌‌وسوسه ‌‌کنند. ‌‌اما ‌‌اگر ‌‌نفس ‌‌خود ‌‌را ‌‌کنترل ‌‌کنیم ‌‌و ‌‌به ‌‌انتخاب‌های ‌‌سالم ‌‌پایبند ‌‌بمانیم، ‌‌کم‌کم ‌‌به ‌‌هدف ‌‌تناسب‌اندام ‌‌و ‌‌سلامتی ‌‌نزدیک‌تر ‌‌می‌شویم.

ممکن ‌‌است ‌‌از ‌‌خود ‌‌بپرسید؛ ‌‌چرا ‌‌گاهی ‌‌در ‌‌برابر ‌‌وسوسه‌های ‌‌نفس ‌‌تسلیم ‌‌می‌شویم؛ ‌‌یا ‌‌چرا ‌‌ادامه ‌‌دادن ‌‌به ‌‌تصمیمات ‌‌مهم ‌‌و ‌‌پایبند ‌‌ماندن ‌‌به ‌‌آن‌ها ‌‌برایمان ‌‌دشوار ‌‌است؟ ‌‌پاسخ ‌‌این ‌‌پرسش‌ها ‌‌به ‌‌ناتوانی ‌‌ما ‌‌در ‌‌مدیریت ‌‌نفس ‌‌و ‌‌تقویت ‌‌اراده‌مان ‌‌برمی‌گردد. ‌‌به‌عبارتی ‌‌ضعف ‌‌در ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌باعث ‌‌می‌شود ‌‌برای ‌‌رسیدن ‌‌به ‌‌اهداف‌مان ‌‌مداومت ‌‌و ‌‌مقاومت ‌‌لازم ‌‌را ‌‌نداشته ‌‌باشیم. ‌‌این ‌‌مقاله ‌‌با ‌‌محوریت ‌‌موضوع ‌‌مهار ‌‌نفس ‌‌و ‌‌عدم ‌‌باج ‌‌دادن ‌‌به ‌‌آن، ‌‌تلاش ‌‌می‌کند ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌و ‌‌آثار ‌‌مثبت ‌‌آن ‌‌را ‌‌بررسی ‌‌کند ‌‌تا ‌‌به ‌‌هموار ‌‌شدن ‌‌مسیر ‌‌استقامت ‌‌و ‌‌کسب ‌‌موفقیت‌های ‌‌انسانی ‌‌کمکی ‌‌کرده ‌‌باشد.

تعریف ‌‌باج ‌‌به ‌‌نفس ‌‌و ‌‌رابطه ‌‌آن ‌‌با ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌عمل

وقتی ‌‌می‌خواهیم ‌‌در ‌‌انجام ‌‌کاری ‌‌مداومت ‌‌داشته ‌‌باشیم، ‌‌اهمیت ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌خودش ‌‌را ‌‌نشان ‌‌می‌دهد؛ ‌‌زیرا ‌‌استمرار ‌‌در ‌‌عمل ‌‌و ‌‌پایبندی ‌‌به ‌‌تصمیمات ‌‌مهم، ‌‌نیازمند ‌‌مقاومت ‌‌در ‌‌برابر ‌‌تمایلات ‌‌زودگذر ‌‌است. ‌‌نفس ‌‌ما ‌‌به‌واسطه ‌‌طبیعت ‌‌خود، ‌‌به ‌‌راحتی ‌‌و ‌‌آسایش ‌‌تمایل ‌‌داشته ‌‌و ‌‌در ‌‌شرایطی ‌‌که ‌‌پایبندی ‌‌به ‌‌عملی، ‌‌نیازمند ‌‌تلاش ‌‌و ‌‌صبر ‌‌است، ‌‌از ‌‌طریق ‌‌اظهار ‌‌خستگی، ‌‌ناامیدی، ‌‌تنبلی، ‌‌کاهش ‌‌انگیزه ‌‌یا ‌‌حتی ‌‌بهانه‌جویی، ‌‌باعث ‌‌خلل ‌‌در ‌‌مداومت ‌‌عمل ‌‌می‌شود. ‌‌

باج ‌‌دادن ‌‌به ‌‌نفس ‌‌یعنی ‌‌همین ‌‌تسلیم ‌‌شدن ‌‌در ‌‌برابر ‌‌خواسته‌ها ‌‌و ‌‌وسوسه‌های ‌‌لحظه‌ای؛ ‌‌تسلیم ‌‌شدنی ‌‌که ‌‌ما ‌‌را ‌‌از ‌‌مسیر ‌‌درست ‌‌زندگی ‌‌و ‌‌هدف‌های ‌‌مهمی ‌‌که ‌‌برای ‌‌خود ‌‌ترسیم ‌‌کرده‌ایم، ‌‌دور ‌‌می‌کند. ‌‌این ‌‌کار ‌‌موجب ‌‌می‌شود، ‌‌به‌جای ‌‌تمرکز ‌‌بر ‌‌روی ‌‌چیزهای ‌‌ارزشمند ‌‌و ‌‌بلندمدت، ‌‌وقت ‌‌و ‌‌انرژی ‌‌خود ‌‌را ‌‌صرف ‌‌چیزهایی ‌‌کنیم ‌‌که ‌‌فقط ‌‌در ‌‌لحظه ‌‌جذاب ‌‌به ‌‌نظر ‌‌می‌رسند. ‌‌فرض ‌‌کنید ‌‌تصمیم ‌‌گرفته‌اید ‌‌پول ‌‌خود ‌‌را ‌‌برای ‌‌خرید ‌‌یک ‌‌وسیله ‌‌مهم ‌‌پس‌انداز ‌‌کنید، ‌‌اما ‌‌ناگهان ‌‌وسوسه ‌‌می‌شوید ‌‌در ‌‌رستورانی ‌‌گران‌قیمت ‌‌یک ‌‌پرس ‌‌غذا ‌‌بخورید؛ ‌‌اگر ‌‌در ‌‌برابر ‌‌این ‌‌وسوسه ‌‌تسلیم ‌‌شوید، ‌‌درواقع ‌‌به ‌‌نفس ‌‌خود ‌‌باج ‌‌داده‌اید. ‌‌در ‌‌این ‌‌حالت ‌‌نه‌تنها ‌‌از ‌‌مسیر ‌‌کسب ‌‌هدفتان ‌‌منحرف ‌‌می‌شوید، ‌‌بلکه ‌‌عادت ‌‌به ‌‌عقب‌نشینی ‌‌و ‌‌ضعف ‌‌در ‌‌تصمیم‌گیری ‌‌را ‌‌در ‌‌خود ‌‌تقویت ‌‌می‌کنید. ‌‌این ‌‌رفتار، ‌‌یکی ‌‌از ‌‌موانع ‌‌اصلی ‌‌در ‌‌مسیر ‌‌رشد ‌‌انسانی ‌‌به ‌‌شمار ‌‌می‌رود؛ ‌‌زیرا ‌‌نفس ‌‌همواره ‌‌تلاش ‌‌می‌کند ‌‌با ‌‌توجیهات ‌‌و ‌‌دلایل ‌‌به ‌‌ظاهر ‌‌منطقی، ‌‌ما ‌‌را ‌‌از ‌‌مسیر ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌رسیدن ‌‌به ‌‌هدفمان، ‌‌منحرف ‌‌و ‌‌منصرف ‌‌کند.

درواقع ‌‌باید ‌‌گفت ‌‌نفس، ‌‌دشمن ‌‌مداومت ‌‌است! ‌‌فرض ‌‌کنید ‌‌تصمیم ‌‌گرفته‌اید ‌‌هر ‌‌روز ‌‌صبح ‌‌زود ‌‌بیدار ‌‌شده ‌‌و ‌‌زمانی ‌‌را ‌‌به ‌‌ورزش ‌‌یا ‌‌عبادت ‌‌اختصاص ‌‌دهید، ‌‌اما ‌‌پس ‌‌از ‌‌چند ‌‌روز، ‌‌نفس‌تان ‌‌شروع ‌‌به ‌‌بهانه‌جویی ‌‌می‌کند: ‌‌«همین ‌‌یک ‌‌روز ‌‌بیشتر ‌‌بخواب، ‌‌خیلی ‌‌خسته‌ای»، ‌‌یا ‌‌«هفته ‌‌بعد ‌‌شروع ‌‌کن، ‌‌حالا ‌‌هنوز ‌‌هم ‌‌دیر ‌‌نشده.» ‌‌اگر ‌‌به‌جای ‌‌تسلیم ‌‌شدن ‌‌در ‌‌برابر ‌‌این ‌‌وسوسه‌ها، ‌‌مقاومت ‌‌کنید، ‌‌اولا ‌‌اراده ‌‌و ‌‌اعتمادبه‌نفس ‌‌خود ‌‌را ‌‌تقویت ‌‌کرده‌اید ‌‌و ‌‌ثانیا ‌‌به ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌عمل ‌‌پایبند ‌‌مانده‌اید.

مداومت ‌‌در ‌‌عمل، ‌‌دستاوردهای ‌‌آن ‌‌و ‌‌نقش ‌‌آن ‌‌در ‌‌مقابله ‌‌با ‌‌آفات ‌‌نفس

ما ‌‌به‌طور ‌‌طبیعی ‌‌وقتی ‌‌با ‌‌چالش‌ها ‌‌و ‌‌تغییراتی ‌‌روبه‌رو ‌‌می‌شویم، ‌‌ممکن ‌‌است ‌‌دچار ‌‌فراز ‌‌و ‌‌نشیب ‌‌شویم؛ ‌‌اما ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌عمل، ‌‌مانع ‌‌از ‌‌منحرف ‌‌شدن ‌‌ما ‌‌از ‌‌مسیر ‌‌رشد ‌‌می‌شود. ‌‌مداومت ‌‌یکی ‌‌از ‌‌مهم‌ترین ‌‌ابزارهای ‌‌تربیتی ‌‌است؛ ‌‌زیرا ‌‌استمرار ‌‌در ‌‌هر ‌‌رفتار ‌‌و ‌‌عملی، ‌‌موجب ‌‌تثبیت ‌‌ارزش‌ها ‌‌و ‌‌اصول ‌‌شخصیتی ‌‌ما ‌‌شده ‌‌و ‌‌بخشی ‌‌از ‌‌هویت ‌‌ما ‌‌را ‌‌تشکیل ‌‌می‌دهد. ‌‌به ‌‌زبان ‌‌ساده، ‌‌تکرار ‌‌و ‌‌استقامت ‌‌در ‌‌انجام ‌‌یک ‌‌عمل، ‌‌رشد ‌‌تدریجی ‌‌ما ‌‌را ‌‌تضمین ‌‌می‌کند. ‌‌مثلا ‌‌اگر ‌‌هر ‌‌روز ‌‌برای ‌‌کنترل ‌‌خشم‌مان ‌‌تمرین ‌‌کنیم، ‌‌این ‌‌رفتار ‌‌کم‌کم ‌‌در ‌‌وجود ‌‌ما ‌‌نهادینه ‌‌شده ‌‌و ‌‌صبر ‌‌و ‌‌بردباری ‌‌به ‌‌بخشی ‌‌از ‌‌شخصیت‌مان ‌‌تبدیل ‌‌می‌شود. ‌‌

از ‌‌طرفی ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌عمل، ‌‌نوعی ‌‌تقویت ‌‌اراده ‌‌است ‌‌که ‌‌به ‌‌افزایش ‌‌توانایی ‌‌ما ‌‌در ‌‌غلبه ‌‌بر ‌‌چالش‌ها ‌‌و ‌‌موانع ‌‌منجر ‌‌می‌شود. ‌‌درست ‌‌مانند ‌‌دانشجویی ‌‌که ‌‌با ‌‌مداومت ‌‌و ‌‌برنامه‌ریزی ‌‌روزانه، ‌‌دروس ‌‌و ‌‌جزوات ‌‌دانشگاهی ‌‌را ‌‌مطالعه ‌‌می‌کند. ‌‌او ‌‌نه‌تنها ‌‌علمش ‌‌را ‌‌بیشتر ‌‌می‌کند، ‌‌بلکه ‌‌با ‌‌این ‌‌مطالعات ‌‌مستمر، ‌‌هم ‌‌بر ‌‌اضطراب ‌‌امتحان ‌‌غلبه ‌‌کرده ‌‌و ‌‌هم ‌‌اعتمادبه‌نفس ‌‌بیشتری ‌‌پیدا ‌‌می‌کند. ‌‌از ‌‌سوی ‌‌دیگر، ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌اعمال ‌‌معنوی ‌‌مانند ‌‌عبادت‌ها ‌‌یا ‌‌مراقبه‌های ‌‌اخلاقی، ‌‌موجب ‌‌رشد ‌‌انسانی ‌‌و ‌‌انسجام ‌‌درونی ‌‌ما ‌‌شده ‌‌و ‌‌خودکنترلی ‌‌را ‌‌افزایش ‌‌می‌دهد؛ ‌‌زیرا ‌‌با ‌‌کمک ‌‌آن ‌‌می‌آموزیم ‌‌خواسته‌ها ‌‌و ‌‌تصمیمات‌مان ‌‌را ‌‌بهتر ‌‌مدیریت ‌‌کنیم. ‌‌به‌عنوان ‌‌مثال، ‌‌ورزشکاری ‌‌حرفه‌ای ‌‌که ‌‌قصد ‌‌دارد ‌‌در ‌‌المپیک ‌‌مدال ‌‌کسب ‌‌کند، ‌‌با ‌‌استمرار ‌‌در ‌‌رعایت ‌‌رژیم ‌‌غذایی ‌‌و ‌‌تمارین ‌‌فشرده، ‌‌هم ‌‌به ‌‌خودکنترلی ‌‌رسیده ‌‌و ‌‌هم ‌‌به ‌‌کسب ‌‌مدال ‌‌نزدیک ‌‌می‌شود.

مداومت ‌‌در ‌‌عمل ‌‌باعث ‌‌ضعیف‌تر ‌‌شدن ‌‌تمایلات ‌‌زودگذر ‌‌می‌شود؛ ‌‌مثلا ‌‌اگر ‌‌در ‌‌راه ‌‌کمک ‌‌به ‌‌دیگران، ‌‌با ‌‌بهانه‌جویی‌های ‌‌نفس ‌‌مواجه ‌‌شویم، ‌‌با ‌‌مقاومت ‌‌کردن ‌‌در ‌‌برابر ‌‌آن، ‌‌هم ‌‌در ‌‌عمل ‌‌خیر ‌‌ثابت‌قدم ‌‌مانده‌ایم ‌‌و ‌‌هم ‌‌با ‌‌ضعیف‌تر ‌‌کردن ‌‌نفس، ‌‌آفات ‌‌آن ‌‌را ‌‌کاهش ‌‌داده‌ایم. ‌‌بنابراین، ‌‌مقاومت ‌‌در ‌‌عمل ‌‌یکی ‌‌از ‌‌مهم‌ترین ‌‌تمرین‌ها ‌‌برای ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌و ‌‌دستیابی ‌‌به ‌‌رشدهای ‌‌انسانی ‌‌به‌شمار ‌‌می‌رود.

کنترل ‌‌نفس، ‌‌یکی ‌‌از ‌‌مهارت‌های ‌‌کلیدی ‌‌برای ‌‌مقابله ‌‌با ‌‌تمایلات ‌‌زودگذر ‌‌و ‌‌تسلط ‌‌بر ‌‌ضعف‌های ‌‌درونی ‌‌بوده ‌‌و ‌‌نقشی ‌‌مهم ‌‌در ‌‌رشد ‌‌انسانی ‌‌و ‌‌دستیابی ‌‌به ‌‌اهداف ‌‌بلندمدت ‌‌دارد. ‌‌این ‌‌مهارت، ‌‌ما ‌‌را ‌‌قادر ‌‌می‌سازد ‌‌تا ‌‌در ‌‌برابر ‌‌وسوسه‌ها ‌‌و ‌‌بهانه‌های ‌‌نفس‌مان ‌‌مقاومت ‌‌کرده ‌‌و ‌‌به ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌عمل ‌‌پایبند ‌‌بمانیم. ‌‌مداومت ‌‌در ‌‌رفتارهای ‌‌مثبت، ‌‌ضمن ‌‌تقویت ‌‌اراده ‌‌و ‌‌خودکنترلی، ‌‌ارزش‌ها ‌‌و ‌‌اصول ‌‌اخلاقی ‌‌را ‌‌در ‌‌شخصیت ‌‌ما ‌‌تثبیت ‌‌کرده ‌‌و ‌‌زمینه‌ساز ‌‌رشد ‌‌انسانی ‌‌و ‌‌انسجام ‌‌درونی‌مان ‌‌می‌شود. ‌‌علاوه ‌‌بر ‌‌آن، ‌‌مقاومت ‌‌در ‌‌برابر ‌‌حیله‌های ‌‌نفس، ‌‌آفات ‌‌آن ‌‌را ‌‌تضعیف ‌‌کرده ‌‌و ‌‌مسیر ‌‌تربیت ‌‌روحی ‌‌و ‌‌اخلاقی ‌‌را ‌‌هموارتر ‌‌می‌سازد. ‌‌به‌طور ‌‌خلاصه، ‌‌کنترل ‌‌نفس ‌‌ابزاری ‌‌موثر ‌‌برای ‌‌پایبندی ‌‌به ‌‌ارزش‌ها، ‌‌مدیریت ‌‌خواسته‌ها ‌‌و ‌‌تحقق ‌‌رشد ‌‌همه‌جانبه ‌‌انسان ‌‌است.