جایگاه عمل در برزخ چیست و چگونه هویت برزخی و سرنوشت انسان را پس از مرگ می سازد؟

چرا شناخت جایگاه عمل در برزخ برای فهم حقیقت وجودی انسان مهم است؟

انسان پس از مرگ وارد عالم متفاوت و تازه ای به نام برزخ می شود؛ مرحله ای میان دنیا و آخرت که در آن حقیقت درونی انسان به صورت آشکار و بی پرده جلوه گر می شود؛ اما پرسش مهم این است که این حقیقت از کجا و چگونه شکل می گیرد؟ چه چیزی تعیین می کند که فرد در برزخ با آرامش و نورانیت مواجه شود یا گرفتار رنج و اضطراب گردد؟ در این مرحله چه چیزی همراه انسان باقی می ماند و چه چیزی او را رها می کند؟ آیا سرمایه ها، موقعیت ها و اعتبارهای مادی و اجتماعی دنیا در برزخ نیز با ما خواهند بود؟ پاسخ این پرسش ها در بررسی دقیق جایگاه عمل در برزخ نهفته است.

از نگاه قرآن و روایات، عمل، میزان اصلی در عالم برزخ است. عمل را نباید رفتاری گذرا و موقتی در دنیا دانست؛ بلکه حقیقتی زنده و پایدار است که در سرنوشت ابدی انسان نقشی اساسی و تعیین کننده دارد. اعمال نیک و بد و آنچه انسان در دنیا انجام داده است، در برزخ از بین نمی روند؛ بلکه به صورت همراهانی حقیقی با او ظاهر می شوند و سرمایه واقعی او در جهان پس از مرگ خواهند بود.

علمای بزرگ نیز بر این حقیقت تأکید دارند که علم و معرفت، روح برزخی را می سازد و عمل، بدن برزخی را شکل می دهد؛ به عبارت دیگر اعمال انسان کالبد تازه ای را شکل می دهند که در برزخ و جهان پس از مرگ با آن زندگی خواهیم کرد؛ اگر اعمال ما صالح باشد، بدن برزخی سالم، نورانی و آرام خواهد بود و اگر اعمال آلوده و ناصالح باشد، منشأ رنج و عذاب خواهد شد. علاوه بر این نباید نقش نیت در کیفیت عمل را نادیده گرفت؛ زیرا نیت مؤمن می تواند از خود عمل برتر باشد و حقیقتی پایدارتر در جان او ایجاد کند.

از این رو شناخت جایگاه عمل در برزخ تحلیلی از آینده ای قطعی است که هیچ یک از ما از آن گریزی نداریم. اگر برزخ صحنه آشکار شدن حقیقت درونی ماست، این حقیقت چیزی جز تجسم همان اعمالی نیست که در دنیا آگاهانه انتخاب و بارها تکرار کرده ایم؛ اعمالی که به صورت سرمایه ای ماندگار، در برزخ همواره همراه ما خواهند بود.

نقش عمل در ساختن هویت پس از مرگ انسان

انسان پس از مرگ بیش از هر چیز به سرمایه ای پایدار نیاز دارد؛ سرمایه ای که نه در نیا تمام شود و نه در لحظه جدایی از دنیا او را تنها بگذارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در این مورد می فرمایند: «سه چیز به دنبال مرده می رود؛ خانواده اش، مالش و کردارش. دوتای آن ها برمی گردند و یکی می ماند. خانواده و مالش بازمی گردند و کردارش باقی می ماند.»[1] این روایت نشان می دهد ثروت، خانواده و موقعیت اجتماعی، که در دنیا بزرگترین سرمایه ها به نظر می رسند، تنها تا آستانه مرگ همراه انسان هستند و در برزخ هیچ اعتباری ندارند. آنچه ماندگار است و در برزخ همراه ما باقی می ماند، تنها اعمالی است که در زندگی دنیوی انجام داده ایم.

جایگاه عمل در برزخ چیزی فراتر از یک پاداش یا مجازات بیرونی است. عمل حقیقتی است که با جان انسان گره خورده و هسته وجودی ما را پس از مرگ شکل می دهد. سیمای برزخی هر یک از ما چیزی جز تجسم اعمال مان نیست؛ به همین دلیل انسان نه با ظاهر و اعتبار اجتماعی؛ بلکه با حقیقت کردار و عمل خویش در برزخ شناخته می شود.

قرآن کریم بارها بر این واقعیت تأکید کرده است: «آنان که کار شایسته انجام دهند، بستر امن و اقامتگاه جاویدی برای خود مهیا می کنند.»[2] امام صادق (علیه السلام) در توضیح این آیه می فرمایند: «عمل صالح به بهشت می رود و راه را برای صاحبش هموار می کند؛ همان طور که مردی غلامی را می فرستد تا رختخوابش را پهن کند.»[3] این بیان نشان می دهد که اعمال انسان فقط پاداش یا مجازاتی در آینده نیستند؛ بلکه پیشاپیش فضای برزخ و قیامت انسان را می سازند و شرایط آرامش یا رنج او را رقم می زنند.

علامه حسن زاده آملی (ره) نیز درباره جایگاه عمل در برزخ و نقش آن در ساخت هویت برزخی می فرمایند: «علم، سازنده و مشخص روح انسانی و عمل، سازنده و مشخص بدن انسانی در نشئات اخروی است. انسان از آن حیث که انسان است، خوراک او علم نافع و عمل صالح است و هرکس به صورت علم و عمل خود در نشئات اخروی برانگیخته می شود.»[4] همان گونه که بدن دنیوی با تغذیه و ورزش ساخته و تقویت می شود، بدن برزخی نیز محصول مستقیم اعمال ماست؛ اگر اعمال صالح باشند، بدن برزخی سالم و نورانی خواهد بود و اگر آلوده باشند، همان بدن سرچشمه رنج و عذاب خواهد شد. این نکته نشان می دهد که جایگاه عمل در برزخ در حقیقت ساختاری وجودی و غیر قابل جدایی از انسان است.

برای درک بهتر این واقعیت کافی است به زندگی روزمره نگاه کنیم. رفتارهای ما حتی در دنیا شخصیت اجتماعی ما را می سازند؛ کسی که همواره دروغ می گوید، در جامعه به عنوان فردی غیرقابل اعتماد شناخته می شود و کسی که درستکار است، به مرور اعتماد دیگران را جلب می کند. این شخصیت و اعتبار اجتماعی در حقیقت تجسم همان اعمال است. در برزخ نیز وضعیتی مشابه اما بسیار عمیق تر رخ می دهد. اعمال ما در آنجا نه به شکل اعتبار اجتماعی، بلکه به صورت حقیقت وجودی و چهره واقعی همراه ما خواهند بود و ما را تعریف خواهند کرد.

تأثیر نیت خالص و علم بر جایگاه عمل در برزخ

عمل تنها زمانی ارزشمند و جهت دار می شود که با دو عنصر اساسی علم و نیت همراه باشد. در آموزه های دینی این دو عامل به عنوان ستون های اصلی کیفیت عمل معرفی شده اند. بدون علم، عمل کور است و بدون نیت، عمل پوچ و بی روح خواهد بود. امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمایند: «دانش از پیش رو انسان را هدایت می کند و عمل از پشت سر او را به حرکت در می آورد.»[5] یعنی علم مسیر درست را نشان می دهد، اما این عمل است که انسان را به شدن می رساند.

از نگاه قرآن و روایات، هویت برزخی انسان بر اساس اعمال دنیوی او شکل می گیرد؛ اما فقط کمیت عمل مهم نیست؛ بلکه کیفیت آن نیز اهمیت دارد. کیفیت عمل وابسته به نیت و میزان آگاهی ای است که عمل از آن نشات گرفته است.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره اهمیت نیت می فرمایند: «نیت مؤمن از عمل او برتر است.»[6] نیت خالص حتی اگر به طور کامل در عمل تحقق نیابد، تأثیر وجودی خود را بر جان انسان می گذارد و در برزخ به صورت سرمایه ای پایدار جلوه می کند. برعکس، عملی که با نیت ریا و خودنمایی انجام شده باشد، حتی اگر در ظاهر زیبا به نظر برسد، در باطن تهی است و در برزخ منبع رنج و اضطراب خواهد شد؛ بنابراین جایگاه عمل در برزخ تنها به ظاهر وابسته نیست، بلکه انگیزه ها و نیت های پشت آن نیز تعیین کننده است.

بُعد دیگر عمل، استمرار اثر آن است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «وقتی انسان از دنیا می رود، عملش قطع می شود، مگر از سه راه: صدقه جاریه، دانشی که دیگران از آن بهره ببرند و فرزند صالحی که برای او دعا کند.»[7] این روایت نشان می دهد که دامنه عمل صالح می تواند از مرزهای عمر دنیوی فراتر برود و در برزخ مانند سرمایه ای زنده برای انسان باقی بماند؛ در حقیقت استمرار اثر عمل همان چیزی است که سرمایه برزخی انسان را افزایش و گسترش می دهد.

آنچه امروز در دنیا انجام می دهیم، فردای ما در برزخ را می سازد. ثروت، موقعیت اجتماعی و تعلقات دنیایی همگی تا لحظه مرگ همراه انسان هستند، اما اعمال و نیت ها تا ابد همراه ما خواهند بود؛ بنابراین عاقلانه ترین انتخاب برای هر انسان این است که کیفیت اعمالش را جدی بگیرد؛ زیرا این اعمال سرمایه ای حقیقی و ماندگارند، نه امور زودگذری که در دنیا به چشم می آیند اما در برزخ هیچ نقشی ندارند.

با توجه به اهمیت جایگاه عمل در برزخ، به نظر شما کدام یک از اعمال امروز ما می تواند بیشترین اثر پایدار را در برزخ داشته باشند؟ کدام اعمال سرمایه واقعی انسان خواهند بود؟ نظر خود را با ما به اشتراک بگذارید.

[1] یَتبَعُ المَیّتَ ثلاثهٌ: أهلُهُ و مالُهُ و عمَلُهُ فیَرجِعُ اثنانِ و یَبقى واحِدٌ یَرجِعُ أهلُهُ و مالُهُ و یَبقى عَمَلُهُ؛ متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنز العمّال فی سنن الاقوال و الافعال، محقق بکری حیانی، صفوه السقا، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۱ق، ج ۱۵، ص ۶۹۰

[2] وَ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ؛ سوره روم، آیه 44

[3] إِنَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ لَیَذْهَبُ إِلَی الْجَنَّهْ فَیَمْهَدُ لِصَاحِبِهِ کَمَا یَبْعَثُ الرَّجُلُ غُلَاماً فَیَفْرُشُ لَهُ ثُمَّ قَرَأَ أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ؛ بحار الأنوار – ط مؤسسهالوفاء، علامه مجلسی، ج 8، ص 197

[4] اتحاد عاقل به معقول، حسن حسن‌زاده آملی، ص 40

[5] الْعِلْمُ‏ قَائِدٌ وَ الْعَمَلُ سَائِقٌ؛ ابن‌شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، مترجم صادق حسن زاده، قم، آل علی (علیه السلام)، ص ۳۵۵

[6] أَنَّ نِیَّهَ اَلْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار علیهم السلام، گردآورنده علی اکبر غفاری، هدایت الله مسترحمی و …، بیروت_لبنان، دار إحیاء التراث العربی،  ج ۶۷، ص ۲۱۲

[7] إِذَا مَاتَ اَلرَّجُلُ اِنْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثَهٍ صَدَقَهٍ جَارِیَهٍ وَ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ وَ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ؛ دیلمی، حسن بن محمد، ارشادالقلوب، ج ۱، ص ۱۴