زندگی در برزخ چگونه است؟ چرا شناخت حیات برزخی اهمیت دارد؟
مرگ را همه انسان ها تجربه می کنند، اما حقیقت آن برای بسیاری در هاله ای از ابهام قرار دارد. برخی مرگ را پایان همه چیز و برخی آغاز راهی تازه می دانند؛ اگر واقع بین باشیم، مرگ پایان ارتباط روح با بدن مادی است. زندگی انسان پس از مرگ با شکل و کیفیتی متفاوت، در عالمی دیگر به نام برزخ، ادامه می یابد.
زندگی در برزخ مرحله ای مستقل اما در امتداد دنیا است. همان طور که جنین در رحم مادر در فضایی محدود رشد می کند و سپس وارد دنیایی وسیع تر می شود، انسان نیز پس از مرگ از محدودیت بدن و زمان دنیوی رها شده و وارد عرصه ای متفاوت و گسترده تر می شود؛ عرصه ای که درک آن برای کسی که هنوز در دنیا زندگی می کند دشوار، اما قابل تصور است.
ما نمونه های کوچک این حقیقت را بارها تجربه کرده ایم؛ روشن ترین نمونه خواب است. در خواب چشم ها بسته و بدن بی حرکت است، اما می بینیم، می شنویم، احساس می کنیم و حتی حرکت یا پرواز را تجربه می نماییم. این مثال ساده نشان می دهد که در وجود ما بُعدی فراتر از بدن مادی حضور دارد. مرگ یا وفات چیزی جز انتقال کامل این بعد و آغاز زندگی در برزخ نیست.
نکته مهم این است که حیات برزخی نه رؤیایی مبهم و نه توقفی مطلق است. بر اساس آیات قرآن، میان مرگ و قیامت مرحله ای وجود دارد که در آن انسان زنده و آگاه باقی می ماند.[1] در آن مرحله روح همچنان نیاز، لذت و رنج را تجربه می کند، اما در قالبی متفاوت از شکل مادی و محدود دنیوی؛ آنچه انسان در دنیا می کارد و ذخیره می کند، در برزخ به صورت شرایط زندگی او نمود می یابد. به همین دلیل حیات برزخی برای برخی همراه با آرامش و شادی و برای برخی سرشار از عذاب و حسرت است.
وقتی بدانیم حیات ما محدود به چند دهه حضور در دنیا نیست و پس از مرگ، در مرحله ای واقعی با شرایط و امکانات دقیق تر و گسترده تر ادامه دارد، نگاه ما به زندگی دنیوی تغییر خواهد کرد. شناخت این مرحله هم ترس از مرگ را کاهش می دهد و هم نظم و جهت تازه ای به سبک زندگی و انتخاب های ما می بخشد.
آگاهی و ادراک، قالب بدنی و زمان در زندگی برزخی چگونه است؟
یکی از پرسش های اساسی درباره زندگی در برزخ این است که انسان پس از مرگ چگونه به حیات ادامه می دهد؟ ما در دنیا عادت کرده ایم همه چیز را در قالب بدن مادی و ابزارهای حسی بشناسیم. اما با از میان رفتن این بدن، آیا ادراک و تجربه پایان می گیرد؟ یا آن گونه که آموزه های دینی می گویند، حیات در برزخ با ادراک تازه و بدنی متناسب ادامه دارد؟
- آگاهی و ادراک در برزخ
قرآن کریم درباره شهیدان می فرماید: «گمان مبر آنان که در راه خدا کشته شدند مرده اند؛ بلکه زنده اند و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند.»[2] این آیه نشان می دهد که زندگی در برزخ با آگاهی، شعور، رزق و بهره مندی همراه است. بهره مندی از رزق و روزی بدون ادراک و شعور معنایی ندارد.
در آیه ای دیگر آمده است: «تو از این روز بزرگ در بی خبری بودی، پس ما پرده بی خبری را از دیده بصیرت تو کنار زدیم، در نتیجه امروز دیده ات بسیار تیزبین است.»[3] این سخن بیانگر آن است که پس از مرگ، ادراک و آگاهی نه تنها از بین نمی رود، بلکه شدت و گستردگی بیشتری پیدا می کند.
تجربه خواب نمونه ای ساده از این حقیقت است؛ در حالی که بدن مادی بی حرکت است، روح می بیند، می شنود و احساس می کند. بنابراین مرگ شبیه بیداری بزرگی است که انسان را وارد جهان و مرحله ای تازه می کند که ادراک و آگاهی در آن روشن تر و گسترده تر از دنیا است.
- بدن برزخی
پرسش مهم دیگر درباره زندگی در برزخ، شکل بدن است. آیا روح بی قالب و پراکنده است یا بدنی متناسب و هماهنگ با آن عالم دارد؟ بر اساس آموزه های دینی، انسان در برزخ با بدن مثالی یا بدن برزخی حاضر می شود؛ بدنی که نه سنگین و مادی مثل بدن دنیوی است و نه کاملاً مجرد و غیر قابل لمس؛ بلکه حالتی میانه دارد. این بدن امکان دیدن، شنیدن، حرکت و درک لذت یا رنج را فراهم می کند و با عالم برزخ سازگار است. روح پس از مرگ در قالب بدنی واقعی، لطیف تر از بدن دنیایی و متناسب با برزخ ادامه حیات می دهد.
- زمان در برزخ
پرسش سوم درباره زندگی در عالم برزخ مسأله زمان است. در دنیا زمان با حرکت اجسام و گردش شب و روز سنجیده می شود، اما در برزخ که ماده دنیوی وجود ندارد، آیا زمان از میان می رود؟ قرآن درباره قوم فرعون می فرماید: «عذابشان آتش است که صبح و شام بر آن عرضه می شوند.»[4] این آیه نشان می دهد که نوعی توالی در زندگی برزخی وجود دارد. انسان گذر لحظات را حس می کند؛ اما این زمان به شکل ساعت و تقویم دنیوی نیست.
برای برخی برزخ چون شبی کوتاه است که به سرعت می گذرد و برای برخی دیگر، همانند سال هایی پر از رنج طولانی و سنگین است. شدت لذت یا سختی تجربه، ادراک زمان را تغییر می دهد. درست مانند دنیا که در آن شادی سریع می گذرد و رنج طولانی به نظر می رسد، در برزخ نیز کیفیت تجربه بر احساس گذر زمان اثر می گذارد.
روابط، نیازها، لذت ها و رنج های زندگی برزخی
زندگی در برزخ به معنای حضور در خلأ یا انزوا نیست؛ بلکه آنجا عالمی است که روح در آن با روابط، نیازها و احساسات گوناگون رو به رو می شود. همان طور که در دنیا هیچ انسانی بی نیاز از ارتباط با دیگران نیست، در برزخ نیز چنین است؛ با این تفاوت که شکل روابط و نیازها متناسب با آن عالم تغییر می کند. شناخت این بخش، تصویر روشن تری از این مرحله از حیات انسان به ما می دهد.
- روابط انسان در برزخ
انسان موجودی اجتماعی است و این ویژگی فقط به دنیا محدود نمی شود. قرآن و روایات تأکید دارند که زندگی در برزخ هم عرصه ارتباط میان ارواح است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «روح ها همچون لشکریانی دسته بندی و صف آرایی شده اند؛ ارواحی که با هم آشنا و هم سنخ هستند، با هم انس می گیرند و ارواحی که نا آشنا و ناسازگارند، از یکدیگر فاصله می گیرند.»[5]
بر اساس روایات ارواح مؤمنان در برزخ در وادی السلام گرد هم می آیند و با یکدیگر دیدار و گفتگو دارند؛ در مقابل، ارواح کافران در جایگاه هایی چون برهوت اجتماع می کنند.[6] این روایت ها نشان می دهد که پیوند یا جدایی روح ها پس از مرگ هم ادامه دارد.
همچنین در احادیث آمده است که اموات از احوال بازماندگان خود آگاه می شوند و سلام زنده ها را پاسخ می دهند. این نشان می دهد که ارتباط میان زندگان و مردگان و ارواحی که به برزخ رفته اند، واقعی است.
- نیازهای انسان در برزخ
با اینکه زندگی در برزخ با دنیا تفاوت دارد، انسان همچنان نیازهایی دارد. بزرگترین نیاز او در این مرحله، بهره مندی از رحمت و آرامش الهی است؛ اما نکته مهم این است که امکان انجام عمل جدید در برزخ وجود ندارد.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «کسی که از دنیا برود، عمل او قطع می شود مگر در سه چیز: صدقه جاریه ، علمی که مردم از آن بهره ببرند و فرزند صالحی که برای او دعا کند.»[7] این روایت نشان می دهد که در زندگی برزخی تنها آثار کارهای دنیوی به انسان می رسد و دعا و خیرات دیگران نیز می تواند به کمک او بیاید. بنابراین نیازهای روح در این عالم از راه های غیر مستقیم برآورده می شود.
- لذت ها و رنج های برزخی
زندگی در برزخ همراه با تجربه های واقعی از لذت و رنج است. حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «قبر باغی از باغ های بهشت یا گودالی از گودال های دوزخ است.»[8] بر این اساس، همان لحظه ورود به برزخ، کیفیت زندگی روح بر اساس کارهای دنیا تعیین می شود.
لذت های برزخی بیشتر در قالب آرامش، دیدار دوستان و بهره مندی از نعمت های معنوی توصیف شده است. در مقابل، رنج های برزخی شامل تنگی، اضطراب و دوری از رحمت الهی است. پرسش فرشتگان نکیر و منکر آغاز مواجهه انسان با حقیقت خود می باشد. این پرسش ها برای مؤمنان به آرامش می انجامد و برای کافران مایه اضطراب و عذاب است.
قرآن درباره قوم فرعون و ظالمان می فرماید: «آن ها هر صبح و شام بر آتش عرضه می شوند.»[9] این آیه نشان می دهد رنج برخی ارواح در برزخ پیوسته است. در مقابل، قرآن درباره شهیدان می فرماید: «آن ها شادمانند به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است.»[10] این آیات بیانگر آن است که حیات برزخی برای گروهی با شادی و برای گروهی با عذاب همراه است.
زندگی در برزخ مجموعه ای از روابط، نیازها، لذت ها و رنج ها است. ارواح مؤمنان و کافران هرکدام در گروه ها و جایگاه های خاص قرار می گیرند. نیازهای انسان برزخی از آثار اعمال گذشته و دعای بازماندگان تأمین می شود. لذت ها و رنج ها نیز نتیجه مستقیم اعمال دنیوی هستند؛ بنابراین زندگی در عالم برزخ مرحله ای واقعی و فعال از حیات انسان است؛ مرحله ای که کیفیت آن وابسته به انتخاب ها و رفتارهای ما در همین دنیا می باشد.
شما چه دیدگاهی درباره زندگی برزخی دارید؟ آیا تجربه، روایت یا نکته ای شنیده اید که ذهن شما را روشن کرده باشد؟ به نظر شما توجه به حیات برزخی چه تغییری در نگاه ما به زندگی روزمره ایجاد می کند؟ دیدگاه ها، پرسش ها و تجربه های خود را در بخش نظرات با ما و دیگران در میان بگذارید.
[1] وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَىٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ؛ سوره مؤمنون، آیه 100
[2] وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ؛ سوره آل عمران، آیه 169
[3] لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَهٍ مِنْ هَٰذَا فَکَشَفْنَا عَنْکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ؛ سوره ق، آیه 22
[4] النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَعَشِیًّا؛ سوره غافر، آیه 46
[5] پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم): «الأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَهٌ، فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ، وَمَا تَنَاکَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ؛ ابن بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، مترجم علی اکبر غفاری، محمد جواد غفاری و صدرالدین بلاغی، تهران، نشر صدوق، ۱۳۶۷_۱۳۶۹، ج ۶، ص ۳۱۸
[6] یَا اِبْنَ نُبَاتَهَ لَوْ کُشِفَ لَکُمْ لَرَأَیْتُمْ أَرْوَاحَ اَلْمُؤْمِنِینَ فِی هَذَا اَلظَّهْرِ حَلَقاً یَتَزَاوَرُونَ وَ یَتَحَدَّثُونَ إِنَّ فِی هَذَا اَلظَّهْرِ رُوحَ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ بِوَادِی بَرَهُوتَ نَسَمَهَ کُلِّ کَافِرٍ؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، مصحح هدایت الله مسترحمی، علی اکبر غفاری و…..، لبنان، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق، ج ۶، ص ۲۴۲
[7] إِذَا مَاتَ اَلرَّجُلُ اِنْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثَهٍ صَدَقَهٍ جَارِیَهٍ وَ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ وَ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ؛ دیلمی، حسن بن محمد، ارشادالقلوب، ج ۱، ص ۱۴
[8] اَلْقَبْرُ رَوْضَهٌ مِنْ رِیَاضِ اَلْجَنَّهِ أَوْ حُفْرَهٌ مِنْ حُفَرِ اَلنِّیرَانِ؛ حرعاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، گردآورنده علاء الدین اعلمی، راوی شهاب الدین مرعشی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ ق، ج ۳، ص ۴۸۷
[9] النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَعَشِیًّا؛ سوره غافر، آیه 46
[10] فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؛ سوره آل عمران،آیه 170
