سازگاری قلب با برزخ چه تأثیری در سرنوشت و عاقبت ما در حیات برزخی پیش رویمان دارد؟

آیا کیفیت و چگونگی زندگی انسان در برزخ را میزان سازگاری قلب با برزخ مشخص می کند؟

انسان همواره پیش از ورود به یک محیط تازه، به طور طبیعی به فکر سازگاری با شرایط آن می افتد. وقتی قصد سفر به کشوری جدید داریم، از پول رایج، قوانین، فرهنگ، آب وهوا و امکانات آنجا پرس وجو می کنیم. اگر با پول و لباس و برنامه نامتناسب وارد مقصد شویم، به جای آرامش و لذت، دچار سردرگمی، اضطراب و مشکلات خواهیم شد. همین قاعده در موقعیت های ساده تر هم صادق است: حضور در یک مهمانی رسمی با پوششی نامتناسب، برای فرد نوعی خجالت و احساس بیگانگی به همراه دارد. بنابراین اصلِ تناسب با محیط، قانونی فراگیر است که رعایت آن شرط آرامش و موفقیت است.

این اصل تنها به سفر و مهمانی و کار روزمره محدود نیست. مهم ترین سازگاری ای که هر انسانی باید به فکر آن باشد، سازگاری با محیطی است که پس از مرگ به آن وارد می شود؛ محیطی به نام برزخ که به تعبیر روایات، عالمی میان دنیا و قیامت و میلیون ها بار وسیع تر و پیچیده تر از دنیاست. در آنجا دیگر امکان تأمین نیازها و ساختن ابزارهای تازه وجود ندارد، بلکه تنها می توانیم با آنچه در دنیا آماده کرده ایم، زندگی کنیم. قرآن این قاعده را چنین بیان می کند: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى»[1]

همان طور که جنین اگر در زمان زندگی در رحم مادر، اعضا و جوارح مورد نیاز برای حیات خود در دنیا را نسازد، پس از تولد قادر به ساخت آنها نخواهد بود، ما نیز اگر در دنیا ابزارهای لازم برای حیات سالم در برزخ را فراهم نکنیم، در آن عالم دچار محرومیت و رنج خواهیم شد.

در این میان، مهم ترین عامل تعیین کننده، وضعیت سلامت قلب انسان است. قلب در ادبیات دینی، مرکز ایمان، نیت و اخلاق است. کیفیت سلامت یا بیماری قلب، میزان سازگاری ما با برزخ را مشخص می کند. قرآن کریم می فرماید: «یَوْمَ لَا یَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ. إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»[2] بر اساس این قاعده، قلب سلیم به طور طبیعی با بهشت و قلب بیمار با جهنم سازگار است؛ در نتیجه سرنوشت هرکس در برزخ به سازگاری قلب او با آن عالم بستگی دارد.

سرنوشت قلب سلیم در برزخ

برزخ بر پایه محاسبه دقیق عمل می کند. در آن عالم، سؤال و جواب ظاهری در کار نیست، بلکه حقیقت وجودی هر انسان به طور آشکار نمود پیدا می کند. همان گونه که نوزاد سالم پس از تولد با چهره و واکنش های طبیعی اش سلامت خود را نشان می دهد، انسان نیز پس از ورود به برزخ با سیمای نفسانی اش وضعیت خویش را آشکار می سازد.

قلبی که در دنیا از بیماری های اعتقادی و اخلاقی رها شده و با ایمان و اخلاق نیکو شکل گرفته، قلب سلیم است. این قلب با قوانین برزخ سنخیت دارد و به  محض ورود، همچون کلیدی که دقیقاً برای قفل ساخته شده باشد، به بهشت راه پیدا می کند. در روایت آمده است که پیامبر اکرم فرمودند: «در انسان پاره گوشتى است که اگر آن سالم و درست باشد، دیگر [اعضاى] بدن به وسیله آن سالم مى شود و هر گاه آن بیمار شود، سایر [اعضاى] بدن بیمار و تباه مى گردد. آن پاره گوشت، دل است »[3]. قلب سالم، کلید سلامت در همه عوالم است.

حال اگر کسی قلب سلیم را با خود از دنیا به آخرت آورده باشد، امکان بهره بردن از نعمت های برزخ را هم  دارد. اما اگر قلب سلیم را که ابزار لازم برای حیات آخرتی است، نساخته باشد، حتی در بهشت هم نمی تواند لذت ببرد. مثال ساده ای برای درک بهتراین موضوع مثال مربوط به تولد جنین به دنیاست؛ جنینی که چشم نساخته، پس از تولد نمی تواند از دیدنی های دنیا استفاده کند، هرچند در زیباترین مکان ها باشد. یا کسی که دهان ندارد، با وجود آب گوارا در برابرش، نمی تواند رفع تشنگی کند.

به همین قیاس، کسی که در دنیا قلب سالم نساخته باشد، اگر هم به بهشت راه یابد، ابزار درک و لذت بردن از آن را ندارد و همین برای او منشأ رنج و حسرت خواهد بود. بنابراین قلب سلیم نه تنها شرط ورود به بهشت برزخ است، بلکه شرط بهره مندی از آن هم هست. بهشت محیطی سالم است و تنها کسی از آن بهره مند می شود که خود از درون سالم باشد.

سرنوشت قلب بیمار در برزخ

اگر قلب انسان در دنیا آلوده به بیماری هایی چون کینه، حسد، غرور یا غم های نفسانی باشد و بدون درمان از دنیا خارج شود، با قوانین برزخ ناسازگار است. چنین قلبی نمی تواند وارد بهشت شود؛ زیرا بهشت سراسر سلامت است و ورود ناسالم به آن ممکن نیست.

برای چنین قلبی نیاز به یک مرحله درمانی وجود دارد؛ مرحله ای که در منابع دینی با عنوان «جهنم برزخی» توصیف شده است. جهنم همانند بیمارستانی است که وظیفه اش پاک سازی و درمان بیماری های قلبی است. تشبیه این حالت به نوزادی که با بیماری های بدو تولد به دنیا وارد شده، روشن کننده است. نوزاد بیمار باید در بیمارستان بماند، دارو و مراقبت سخت را تحمل کند، تا به سلامتی برسد. قلب بیمار نیز در جهنم برزخی باید سختی ها و فشارهای تطهیر را تحمل کند تا به سلامت برسد. این سختی ها نه از روی بی رحمی، بلکه برای بازگرداندن قلب به سازگاری با بهشت است.

مدت درمان بسته به نوع بیماری، شدت آن و تعداد بیماری ها متفاوت است. برخی قلب ها تنها ضعفی جزئی دارند و با اندک رنجی پاک می شوند و برخی دیگر از قلب ها دچار بیماری های ریشه دارند و سال ها باید در فشار باشند تا خالص شوند. پس از رسیدن به سلامت قلب تناسب با شرایط زیستی بهشت فراهم شده و رنج و درد تمام می شود.

قانون برزخ روشن است: تنها چیزی به آن عالم منتقل می شود که در دنیا ساخته ایم. قلب انسان، تعیین کننده اصلی سرنوشت او در برزخ است. قلب سلیم بی هیچ مانعی با بهشت سازگار می شود و قلب بیمار به اجبار باید دوره درمانی را در جهنم طی کند. این درمان گاه کوتاه و گاه طولانی است، اما در هر صورت، مقصد نهایی برای قلب های پاک شده بهشت است.

عقل حکم می کند که در دنیا و پیش از رسیدن به برزخ، به سلامت قلب خویش بیندیشد؛ بیماری های اخلاقی و اعتقادی را درمان کند، نیت های خود را تصفیه نماید و صفات نفسانی را اصلاح کند؛ زیرا هر فکر نادرست، هر نیت آلوده و هر خلق فاسدی، سازگاری قلب با برزخ را برهم می زند و او را نیازمند رنج درمانی در جهنم می سازد. تنها کسی در برزخ آرامش و شادی خواهد داشت که در دنیا قلب خود را برای آن عالم آماده کرده باشد.

[1] سوره مبارکه نجم آیه 39

[2] آیات 88 و 89 سوره مبارکه شعرا

[3] «إنَّ فی الجَسَدِ مُضْغَهً إذا صَلَحَت صَلَحَ الجَسَدُ کُلُّه، و إذا فَسَدَت فَسَدَ الجَسَدُ کُلُّه، ألا و هی القَلْبُ» (صحیح بخاری، ج ۱، ص ۲۱۷)