خودشناسی چیست و چه کاربردی در زندگی ما دارد؟
«خودشناسی» دانشی است که به شناخت خود میپردازد. این علم با نام «معرفت النفس» یا «Self Knowledge» هم شناخته میشود. اما موضوع مورد مطالعۀ این دانش یا همان خود چیست؟ «خود» کدام بخش از وجود ماست؟ و شناخت آنچه دردی از ما دوا میکند؟ سؤالات کوچک و بزرگ زیادی برای همه ما در طول زندگی مطرح میشود، اما انگار بعضی از سؤالات به صورت پیش فرض روی ذهن ما نصب شده است و با ما به دنیا متولد میشود. این سؤالات در ذهن انسانهای اولیه بوده و در ذهن آخرین نسل از انسانها هم خواهد بود و در تمام طول زندگی همراه ماست، گویا ما به دنیا آمدهایم تا پاسخ این سؤالات را پیدا کنیم. تمام انسانهایی که به بلوغ عقلی رسیدهاند، حداقل یک بار با دغدغۀ پاسخ دادن به این سؤالات مواجه میشوند. اما واکنش ما نسبت به این سؤالات متفاوت است: عدهای از ما به دنبال یافتن پاسخ میرویم و تا جواب را پیدا نکنیم، آرام نمیگیریم، در مقابل خیل بیشماری از ما بیاهمیت از کنار این سؤالات میگذریم و به زندگی روزمره میپردازیم. همین تفاوت سرآغاز یافتن معنایی دقیق برای خودشناسی است. آنها که به دنبال پاسخ این سؤالات رفته و جواب را پیدا میکنند به «خودشناسی» میرسند.

مهمترین سؤالات زندگی انسان چیست؟
طبیعت ما انسانها طوری است که اگر در اوج ثروت، زیبایی، شهرت و موفقیت باشیم باز هم قلبمان آرام نمیگیرد. انگار یک منِ پرسشگر از اعماق وجودمان مدام تکرار میکند: «آخرش که چی؟!»
این منِ پرسشگر سؤالاتی دارد که با رسیدن به موفقیت و ثروت برطرف نمیشوند. او سؤالاتی بنیادی دارد و جوابهایی عقلانی میطلبد. سؤالاتی از قبیل:
- من کیستم؟
- از کجا آمدهام؟
- در این جهان پهناور چه رسالتی دارم؟
- این جهان چگونه و با چه هدفی خلق شده؟
- این جهان خالقی دارد یا نه و اگر دارد این خالق چگونه است؟
- مرگ چیست؟
- آیا زندگی پس از مرگ ادامه دارد؟
- و…
پاسخ این سؤالات تنها در گرو رسیدن به خودشناسی است. همان لحظهای که ما با «خود حقیقی»مان آشنا میشویم و با او آشتی میکنیم، منِ پرسشگر درونمان آرام میگیرد. آنقدر آرام که شدیدترین طوفانها قادر نخواهند بود آرامشِ درون ما را به هم بریزند. آنوقت است که سختیها و لذتهای زندگی به یک اندازه برایمان محترم میشوند. در واقع شناختن معنای زندگی فقط و فقط در گرو شناختن خود است و هر ادعای دیگری برای رساندن انسان به خوشبختی و آرامش، پوچ و بیمعنا است.

تفاوت خودشناسی با روانشناسی
گفتیم که خودشناسی دانشی است که به شناختن «خود» میپردازد. اما منظور از «خود» چیست؟ و این خود چه ویژگیهایی دارد؟ آیا از لحاظ چیستی بین خودِ من با خودِ شما تفاوتی وجود دارد؟ آیا منظور از شناختن خود مطالعۀ ویژگیهای شخصیتی، نیازها، علایق و احساسات است؟ آیا منظور اهداف، ارزش ها و باورهای من و شماست؟ یا مفهومی فراتر از همۀ اینها مدنظر است؟
واقعیت این است که مفهوم خودشناسی از آن مفاهیمی است که در گذر زمان دچار تحریف شده و معنای اصلیاش را از دست داده است. بنابراین شاید بهتر باشد قبل از توضیحِ چیستی خودشناسی به این بپردازیم که اساساً خودشناسی چه چیزی نیست.
آنچه که امروزه تحت عنوان خودشناسی در سایتها، مجلات و کتابهای مختلف تبلیغ میشود، قسمتی از روانشناسی است که به اشتباه نام خودشناسی را بر آن گذاشتهاند. در واقع حوزۀ مطالعات روانشناسی اصلاً ربطی به شناختن «خود» انسانها ندارد، بلکه تنها ویژگیهای رفتاری و اخلاقی آنها را بررسی میکند. از نظر روانشناسان علائق، استعدادها، باورها و آرزوهای افراد مختلف با هم متفاوت است. یکی درونگراست دیگری برونگرا، یکی ریسک پذیر است دیگری ترسو، یکی کمال طلب است دیگری مهرطلب و … زمانی که روانشناسان از شناختن خود صحبت میکنند منظورشان فهم و شناخت ویژگیهای فردی است و از آنجا که ویژگی های اخلاقی انسانها با هم تفاوت دارد بنابراین از نظر روانشناسی «خود»های آنها هم با هم فرق دارد. در حالیکه در خودشناسی حقیقی چنین چیزی قابل قبول نیست. زیرا «خود» یک حقیقت ثابت است که در تمام انسانها یکسان بوده و افراد بشر در این زمینه هیچ تفاوتی با هم ندارند.
خودشناسی، مفهومی که باید از نو شناخت
اینکه من و شما بدانیم چه هستیم و یا چه نیستیم، بدون اغراق مهمترین و اصلیترین کار در زندگی ما است. هر کدام از ما خودی داریم که «خود حقیقی» یا در واقع «من حقیقی» ماست. این «خود» از زمان تولد و قبل از آن با ما بوده و تا ابد هم همراه ماست. خود من با خود شما و با خود هر انسان دیگری هیچ تفاوتی ندارد، زیرا مبداء و منشاء همه ما یکسان است.
خود حقیقی دارای ویژگیهای منحصر به فردی به شرح زیر است:
- به مرور زمان تغییر نمیکند.
- ربطی به زن یا مرد بودن ندارد.
- تحصیلات، تمکن مالی و جایگاه اجتماعی تأثیری بر آن ندارد.
- سلامت یا بیمار بودن، خود را تغییر نمیدهد.
- به مذهب، باورها و اعتقادات ربطی ندارد.
بنابراین شما نه زن هستید نه مرد، نه دانشجو هستید نه کارمند، نه مادر هستید نه پدر، نه زیبا هستید نه زشت، نه مسلمانید نه مسیحی. خود شما فقط خود شما هستید!
حقیقت وجود شما به هیچکدام از شئونی که ذکر شد وابسته نیست. زیبایی و هوش، شغل و موقعیت اجتماعی، سالم بودن یا نبودن، ثروتمند یا فقیر بودن و… هیچکدام ربطی به خود شما ندارند؛ پس داشتن یا نداشتن هریک از این ویژگیها نه چیزی به ارزش شما اضافه میکند و نه چیزی از آن میکاهد، زیرا همۀ اینها مربوط به ابعاد پایینتر وجود شما هستند و شما چیزی بیشتر و بالاتر از تمامی اینها هستید.
این مسئله را که خود حقیقی ما چه چیزی نیست، به تفصیل بیان کردیم اما سؤال اصلی ما هنوز بیپاسخ مانده است: «خودشناسی چیست؟» و علاوه بر آن سؤالات دیگری هم ایجاد شده است:
- خودشناسی شناختن کدام بعد از ابعاد وجودی من است؟
- ابعاد وجودی من چیست و خود حقیقی من کدام یکی از آنهاست؟
- اصلاً ضرورت شناخت خود حقیقی چیست؟
- شناختن یا نشناختن این خود حقیقی چه تأثیری در کیفیت زندگی ما دارد؟
پیش از خواندن ادامۀ بحث در مقالات بعدی، دیدگاه کنونی خود را پیرامون این سؤالات در بخش نظرها با ما به اشتراک بگذارید.
سلام روز بخیر مجموعه مقالات «ویژگیهای انسانی» در بلاگ منتظر رو مطالعه بفرمایید.
۱۴۰۴/۰۸/۱۱سلام روزتون بخیر پیمودن مسیر مبارزه با تنبلی و بی حوصلگی مراتبی داره و قطعا شما به محض اراده کردن، نمیتونید بهش نایل بشید. اینکه برای افزایش سطح اراده خودتون برنامه رو به رشدی داشته باشین، خیلی بهتون کمک میکنه. رعایت یه برنامه همه جانبه که شامل ورزش، اذکار، صوت، کتاب و حرزها و ادعیه صحیفه سجادیه میشه، در کنار اصلاح تغذیه و ساعت خواب میتونه بهتون کمک کنه.
۱۴۰۴/۰۸/۱۱نظر: سلام لطفا بفرماییدابعادی وجودی انسان درچه عنوانی است؟(بعدنباتی و بعدحیوانی،...)
۱۴۰۴/۰۷/۲۷نظر: سلام عرض خدا قوت استاد بزرگوار با اینکه بنده تا حدودی از این مطالب آگاهی دارم ولی باز بی انگیزگی، تنبلی، اهمال کاری، امروز فردا کردنها(سوف سوف ) میاد سراغم و عذاب میکشم و در دام ابلیس میفتم چکار کنم؟ مشکل از کجاست؟
۱۴۰۴/۰۷/۲۵سلام روزتون بخیر پیشنهاد میکنیم سیر مقالات رو به ترتیب پیش برید.
۱۴۰۴/۰۷/۱۰نظر: سلام ممنون از علم و دانشی که دراختیارماگزاشتید من خیلی مشکل خانوادگی دارم و دنبال رفع مشکلاتم هستم
۱۴۰۴/۰۷/۰۹سلام روزتون بخیر میتونید از بخش مدرسه انسانشناسی، مجموعه مقالات دورهها رو به ترتیب مطالعه بفرمایید.
۱۴۰۴/۰۷/۰۳نظر: باسلام و خداقوت مطالب بسیارعالی و روان . کاش از همان ابتدای دوران دبستان درسی بنام خودشناسی یاهرنامی با این مطالب بمنظور آگاهی بخشی وجودداشت و بصورت جذاب و شیرین تدریس میشد توکلت علی الله . الهم عجل لولیک الفرج
۱۴۰۴/۰۶/۲۷نظر: سلام بله به نظر اینها سوالات درستی هستند من هم. تاا الان فکرمی کردم با روانشناسی باید خودم را بشناسم حالاچه باید کرد
۱۴۰۴/۰۶/۲۳نظر: اینکه خود شناسی با روانشناسی متفاوت است برای من مطلب جدید و جالبی بود...
۱۴۰۴/۰۶/۱۷سلام روزتون بخیر مقالات رو به ترتیب مطالعه بفرمایید.
۱۴۰۴/۰۶/۱۶نظر: من هنوز گیج شدم نمیدونم چی بگم
۱۴۰۴/۰۶/۱۴نظر: ۱-خود شناسی شناختن بعد الهی من است ۲-ابعاد وجودی من یکی بعد الهی و روح الهی هست دیگری بعد جنسیتی که خود حقیقی من مربوط به بعد الهی من است ۳-برای پاسخ گوی به پرسش های دورنی خود حقیقی و رسیدن به آرامش و سکون و یافتن سبک زندگی برای آمادگی حیات ابدی خود شناسی ضرورت دارد ۴-باعث می شود که در جهت تکامل و کسب صفات الهی که مقدمه و لازمه حیات ابدی هست قدم برداریم و یا بدون ابزار و کسب و مهارت های لازم برای حیات ابدی و زندگی جاودانه وارد آن دنیای ابدی شویم ۴-
۱۴۰۴/۰۶/۰۳نظر: روحی که با هامون هست
۱۴۰۴/۰۵/۳۱نظر: شناخت خود حقیقی شناخت همان مثل اعلی است و هر چه بیشتر بفهمیم که از خدا هستیم و تمام وجودمان وابسته و نیازمند خداست و هر چه داریم از اوست زندگی برای ما راحت تر و لذت بخش تر خواهد بود
۱۴۰۴/۰۵/۲۶نظر: سلام برهمه دستنکار آن این برنامه خودشناسی همانطور در متن پیداست این است که اول تحقیق.چشم باز به اطراف.وچه چیزی از کار یا موضوعی که پیش آمده میخواهیم.اگر تشنه هستیم چی برطرف میکنه.اگر گرسنه هستم چی و....پس باید اول شناخت بعدعمل کرد همانطور که همه میدانیم هیچ چیزی خود به خود کار نمیکند تاکسی کاری انجام ندهید.پس کاری انجام گرفته نمیشود مثل روز وشب وگردش زمین پس کشف کردیم زمین گرد است و24ساعت میچرخد تا یک شبانه روز به وجود بیاید. ممنونم از متنهای زیبای عزیزان زحمت کشیده و ممنونم از گروه که متنهای زیبایی مینویسند همین یعنی خود شناختن
۱۴۰۴/۰۵/۰۷نظر: خودشناسی مرتبه کجامیبرد
۱۴۰۴/۰۴/۲۸نظر: منو تنها نزارید افکار ناامیدکننده زیادی مرا آزار میدهند
۱۴۰۴/۰۴/۲۸نظر: سلام وقت بخیر تابحال به موضوع خودشناسی از این دید نگاه نکرده بودم و برام جالبه که ادامه این دروس را مطالعه کنم.
۱۴۰۴/۰۳/۳۱نظر: عالی بود استاد
۱۴۰۴/۰۳/۲۳نظر: سلام وقت بخیر اجازه میخواهم کمی در این بحث خود شناسی یشرفت کنم تا بتوانم دیدگاه خودم را بیان کنم
۱۴۰۴/۰۲/۲۵نظر: قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ١١٠. ﺑﮕﻮ: ﺟﺰ ﺍﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻫﻢ ﺑﺸﺮﻱ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻢ، ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺗﻔﺎﻭﺕ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻭﺣﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮﺩ ﺷﻤﺎ ﻣﻌﺒﻮﺩﻱ ﻳﮕﺎﻧﻪ ﺍﺳﺖ.
۱۴۰۴/۰۲/۱۸سلام روزتون بخیر علم روانشناسی صرفا روی عملکرد مغز و یا یافتههایی که اصولا در سطح فرضیه هست، میپردازه حتی نظریات روانشناسی قابل تعمیم به همه انسانها نیست و بخش کوچکی از انسان رو مطالعه میکنه. درواقع علم روانشناسی به مطالعه بخشهای پایینی وجود میپردازه و بخش فطری انسان رو نمیشناسه و اونو نادیده میگیره.
۱۴۰۴/۰۲/۰۶نظر: سلام و خداقوت توی این مقاله به تعریف جامعی از خودشناسی در دیدگاه خودشناسی حقیقی رسیدیم، اما سوالی که پیش میاد اینه که پس مباحث مطرح شده در روانشناسی دقیقا به بررسی کدوم ابعاد از انسان میپردازه؟
۱۴۰۴/۰۲/۰۵سلام روز بخیر پیشنهاد میکنیم ادامه مقالات رو دنبالکنید تا به پاسخ سوالاتتون برسید.
۱۴۰۴/۰۲/۰۳نظر: بسیار عالی ولی متاسفانه کامل نیست و ما هنوز نیمی از مطلب را ندیدیم و سئوالات هنوز باقی است
۱۴۰۴/۰۲/۰۱سلام روزبخیر خودی که در مقاله بهش اشاره شده، مجرد هست و جنبۀ مادی نداره درواقع جنبۀ روحانی وجود ماست. پیشنهاد میکنیم به دورهها مراجعه کرده و از کلاس اول مقالات رو مطالعه بفرمایید.
۱۴۰۴/۰۲/۰۱سلام رو بخی بله، کاملا درسته
۱۴۰۴/۰۲/۰۱نظر: سلام اینکه میگن مبارزه با نفس (خود) هم توضیح دهید ، مبارزه با خود یعنی چه ؟ آیا خود دیدنی است یا نه ؟ انسان چگونه خودش را میبیند ؟ آیا بهتر نیست از خودمون مراقبت کنیم ، تا اینکه با خودمون مبارزه کنیم ؟
۱۴۰۴/۰۱/۳۰نظر: با سلام ضمن تشکر از مطالب مفید ارایه شده، خود حقیقی که انسان را انسان میکند در تلاطم روزگار کنونی گم شده است و به تبع آن هدف نیز گم شده است. لذا شناخت خود حقیقی و هدف خالق از خلق آن ضرورت دارد انشالله گام به گام به شناخت بهتر و بیشتر آن برسیم.
۱۴۰۴/۰۱/۲۹نظر: سلام و خداقوت،هرچه قدر این مقاله را می خوانم سیر نمی شوم و نکات تازه ای از آن دریافت می کنم.احسنت به استاد عزیز و تیم قوی ایشان
۱۴۰۴/۰۱/۲۴نظر: عالى
۱۴۰۴/۰۱/۱۸نظر: بنظرم خودشناسی، شناخت آن است که خدا در ما دمیده و شناخت خود حقیقی در فهم هدف خلقت و در تمام مشخصه های انسان تاثیر عمیقی و سمت و سو خواهد داد.
۱۴۰۴/۰۱/۱۸نظر: عالی
۱۴۰۴/۰۱/۱۸سلام روز بخیر جهت دریافت هر گونه مشاوره به صورت مجازی از این بخش درخواست بدید: https://montazer.ir/مشاوره/ و بهصورت حضوری در حاشیه مراسمهای سخنرانی استادشجاعی؛ البته با شرط حضور حداقل 2 ساعت قبل از شروع مراسمها.
۱۴۰۴/۰۱/۱۴نظر: با سلام خدمت استاد عزیز و تمامی عوامل سایت. به نظر من در این چندین سوال که در انسان شناسی حداقل تا به کنون که نزدیک به ۳۵ سال از خداوند متعال عمر گرفتم دقیقا سوال رسالت هر یک از ما بر روی زمین چیست کمی مبهم تر میباشد که آن هم با خود شناسی گره خورده باتوجه به باورها و علائق،استعدادها و...که در وجود تک تک انسانها نهادینه است .سوال از کجا آمدم و به کجا میروم هم جواب های دینی و هم جواب های علمی و معرفتی زیاد دارد که در حوزه self noweledge یا معرفت شناخت خود جواب واحد دارد و اگر به جواب کاملی بخواهیم برسیم که همان جواب واحد است.کامل ترین کتاب کلام الله مجید است که در این مورد به بنده حقیر کمک کرده تا به حال ولی این که بسته به همین باورها که نشئت گرفته از دین مبین اسلام و علائق که با توجه به زمانی و مکانی که در آن آمدیم و رشد حیوانی داشته ایم تنظیم شده و با استعدادهایی که ذات مقدس پروردگار در وجود ما گذاشته که آن را شکوفا کنیم حداقل برای من تا به این لحظه پیدا کردن رسالت خود متکی به همان علائق ،استعدادها و باورها است،که به نظر خودم در کارگاه های شما بسته به پیشرفت خودم در دوره های شما و روند روبه رشد با اتکا به کتاب مبین و فضاهایی که به صورت مجازی و واقعی چه برای آموزش چه برای تفریح و چه برای کار وارد آن میشوم رقم میخورد که با توکل به خدا احساس میکنم تا چند روزی دیگر راه اصلی که بتوانم خود را با توکل بر خداوند متعال ثابت نگه دارم.پس با تشکر هر عزیزی که این ایمیل را میخواند اگر این را به دست استاد شجاعی یا یک مشاور دلسوز و امین برساند که انشالله بتوانم در انتخاب این راه کمترین اشتباه را کنم .ممنون میشوم.باتشکر از شما ،محسن جهانیان
۱۴۰۴/۰۱/۱۴نظر: سلام و خداقوت،مبحث خودشناسی بحث بسیار عالی است و ممنونم که بهترین نوع کیفیت بحث را در سایت استاد بزرگوار می بینم؛فرمودید انسان ویژگی های اخلاقی و رفتاری که روان شناسی معاصر می گوید نیست و اینها به مراتب پایین تر وجود آدمی مرتبط است،انسان یک حقیقت ثابت است؛ سوالی که در ذهن من به وجود آمده این است که آیا می توان گفت در واقع آدمی متشکل از یکسری ویژگی های ثابت (فطرت/حقیقت ثابت) و یکسری ویژگی های متغیر اخلاقی و رفتاری است؟در واقع جمع این دو آدمی را شکل می دهد نه صرفا آن ویژگیهای رفتاری -اخلاقی و نه صرفا یک حقیقت ثابت
۱۴۰۴/۰۱/۱۳نظر: با سلام من اولین بار هست که داخل سایت رسمی استاد شجاعی شدم ولی از قبل استاد عزیز رو میشناختم. من این دوره رو در اولین روز سال 1404 که روز جمعه هم هست اول به نیابت شناختن حضرت بقیه الله و دوم به نیابت ظهور آن حضرت شروع کرد من از بیماری روحی خودم رنج میبردم و راه های زیادی رو امتحان کردم مثلا مشاوره روانشناسی و دارو و دکتر اما هیچ کدوم به خوبی و سودمندی حرفهای استاد شجاعی نمیرسند.ممنون و خدا قوت از تیم و خود استاد عزیز. اجرکم الا الله
۱۴۰۴/۰۱/۱۰سلام روزبخیر تمام مقالات موجود در مدرسه انسانشناسی، برگرفته از بیانات استاد محمد شجاعی بوده که همگی مبتنی بر آیات قرآن و احادیث معصومین (علیهمالسلام) هستند.
۱۴۰۴/۰۱/۱۰نظر: منبع اینکه گفتین (خود) انسان چیست
۱۴۰۴/۰۱/۱۰سلام وقت بخیر مطلبی که فرمودید درست نیست، همه دانشها لزوما از انباشت علم گذشتگان به دست نمیآیند؛ علی الخصوص دانشهای فطری و علوم انسانی الهی که هیچ ربطی به دانشهای از پیش کسب شده ندارند.
۱۴۰۴/۰۱/۰۷نظر: با سلام من اولین بار هست که داخل سایت رسمی استاد شجاعی شدم ولی از قبل استاد عزیز رو میشناختم. من این دوره رو در اولین روز سال 1404 که روز جمعه هم هست اول به نیابت شناختن حضرت بقیه الله و دوم به نیابت ظهور آن حضرت شروع کردم
۱۴۰۳/۱۲/۳۰نظر: با سلام و احترام مفهومی که از خودشناسی بیان شد خیلی کامل و جامع بود. در گفت های از استاد مصطفی امینیخواه هم این مسائل بود. اما برایم این سوال هست که مبنای این مفهوم از خود شناسی از کجاست؟ ما انسان ها با بررسی دانش گذشتهگان به دانش های جدید میرسیم. با غربال کردن دانش گذشتهگان.
۱۴۰۳/۱۲/۲۹نظر: در مرحله فهم بسیار بیشتر بوده اما شروع مطالب خوب بود
۱۴۰۳/۱۲/۲۸سلام روزبخیر مجموعه مقالات انسانشناسی به صورت مکتوب ارائه شده و اگر منظورتون فایل صوتی مقالات هست، خیر، موجود نیست؛ اما مجموعه کارگاه انسانشناسی مقدماتی و پیشرفته مرجع مقالات مدرسه انسانشناسی هستن.
۱۴۰۳/۱۲/۲۸نظر: عالی بود
۱۴۰۳/۱۲/۲۸نظر: سلسه مبتحث رو بصورت صوتی ندارید
۱۴۰۳/۱۲/۲۸نظر: عالی بود
۱۴۰۳/۱۰/۳۰