عمل مقبول یعنی چه؛ چگونه می توانیم اعمالمان را در مسیر قبول شدن قرار دهیم؟
در اعماق وجود هر انسانی میل به شدن و کمال نهفته است. این اشتیاق به فراتر رفتن از وضع موجود، ما را به جستجوی راهی برای شکوفایی استعدادهای نهفته مان وا می دارد. اما چگونه می توان این سفر پر پیچ و خم به سوی کمال را آغاز کرد و به سرمنزل مقصود رسید؟ پاسخ در یک کلمه خلاصه می شود: عمل!
عمل صرفاً انجام مجموعه ای از حرکات و فعالیت ها نیست؛ بلکه نیروی محرکه ای است که ما را به سمت پیشرفت و تکامل هدایت می کند. بدون عمل، پتانسیل های درونی ما خاموش و هدف هایمان دست نیافتنی می مانند. اما چگونه اعمال ما، چه آگاهانه و چه نا آگاهانه، شاکله وجودی ما را شکل می دهند؟ اینجاست که مفهوم عمل مقبول اهمیت پیدا می کند.
هنرمندی را تصور کنید که با ظرافت، قلم مو را روی بوم می کشد و نقش های بکری خلق می کند، یا ورزشکاری که با تمرینات طاقت فرسا، بدن خود را به اوج آمادگی می رساند. هر یک از این کنش ها، نه تنها به خلق یک اثر هنری یا کسب مدال منجر می شود، بلکه هنرمند و ورزشکار را هم متحول می کند؛ یعنی آن ها را پخته تر، با تجربه تر و به نسخۀ ایده آل خودشان نزدیک تر می سازد. اما آیا هر عملی به این دگرگونی مثبت منجر می شود؟ هر کنشی ما را به سمت کمال هدایت می کند و هر عملی، یک عمل مقبول است؟
واقعیت این است که ما در مسیر زندگی خود با دوراهی های بسیاری روبه رو می شویم. در یک سو کنش هایی وجود دارند که ما را به بیراهه می برند، انرژی مان را هدر می دهند و از هدف اصلی دورمان می کنند؛ در مقابل، کنش هایی هم وجود دارند که مثل چراغی راه را روشن می کنند، انرژی ما را مضاعف می سازند و ما را به سوی قله های موفقیت هدایت می کنند؛ به عبارت دیگر برخی اعمال، عمل مقبول هستند و برخی دیگر، مردود!
در این درس با نگاهی دقیق به مفهوم عمل، به بررسی این موضوع می پردازیم که چگونه می توان عمل مقبول را از عمل مردود تشخیص داد. هدف ما ارائۀ چارچوبی برای درک عمیق تر مفهوم عمل و نقش آن در زندگی فردی، اجتماعی و معنوی است؛ چارچوبی که به ما کمک کند تا با انتخاب کنش های درست، مسیر رشد و شکوفایی را هموار سازیم و به بهترین نسخه از خودمان تبدیل شویم.
عمل: مفهوم، انواع، نشانه ها و آثار
برای شناخت انواع عمل، ابتدا باید به تعریفی جامع از چیستی عمل برسیم. عمل چیست؟ آیا صرفاً مجموعه ای از مناسک ظاهری است یا مفهومی فراتر از آن را در بر می گیرد؟ تفاوت عمل با یک حرکت ساده و بی هدف چیست؟ منظور از عمل مقبول و عمل مردود چیست؟ با چه نشانه هایی می توان عمل مقبول را از عمل مردود تشخیص داد؟
مفهوم و چیستی عمل
در یک تعریف کلی، عمل را می توان هرگونه کنش، رفتار یا تلاش آگاهانه و هدفمند دانست که با نیتی مشخص و برای دستیابی به هدفی معین انجام می شود؛ اما این تعریف فقط به ظاهر قضیه می پردازد. عمل مفهومی فراتر از یک کنش فیزیکی یا ذهنی است. عمل نیرویی است که به انسان در مسیر شدن و کسب کمال یاری می رساند؛ به عبارت دقیق تر، عمل آن چیزی است که منجر به شدن، رشد و کمال می شود.
عمل، منشأ قدرت و دارایی انسان است. خداوند مجموعه ای از تکالیف و وظایف را برای انسان تعیین کرده است که عمل به آن ها، فرد را به کمالات انسانی می رساند و برای زندگی در بهشت آماده می کند.
برای دستیابی به هر هدفی، تلاش و تمرین ضروری است. برای مثال، در یادگیری آشپزی، صرفاً دانستن دستور پخت غذا کافی نیست. بلکه باید مجموعه ای از رفتارها، قوانین و قواعد را آموخت و به کار برد تا یک آشپز ماهر ساخته شود؛ به عبارت دیگر، عمل مجموعه ای از کنش ها، قوانین و بایدها و نبایدهایی است که ما را به هدف می رساند و باعث می شود عناوین مورد نظر مانند مهندس، دکتر، مجتهد، ورزشکار و هنرمند را کسب کنیم.
عمل، ابزاری برای تشبه به اسماء الهی است. انسان با عمل، موفق به دریافت اسم می شود. مثلاً برای رسیدن به اسم «حلیم» باید تمرین های حلم و بردباری را انجام داد و در برابر آزار دیگران صبر کرد. برای دریافت هر یک از اسماء الهی باید روی آن اسم خاص تمرین کرد تا سنخیت مورد نظر ایجاد شود. این دیدگاه بر نقش انسان در تجلی صفات الهی تأکید می کند.
انواع عمل: چگونه اعمال ما را به سوی کمال هدایت می کنند؟
اعمال ما از جنبه های مختلف قابل بررسی هستند؛ اما هدف اصلی ما در این درس بررسی معیارهای پذیرش اعمال و تفکیک عمل مقبول از عمل مردود است. بر اساس این دیدگاه، اعمال به دو دسته تقسیم می شوند: اعمالی که مورد پذیرش درگاه الهی قرار گرفته و انسان را به سوی رشد و کمال هدایت می کنند و اعمالی که مردود و فاقد اثر بوده و تأثیری در رشد معنوی انسان ندارند.
عمل مقبول عملی است که در ذات و درون انسان نفوذ کرده و به دارایی های روحی او می افزاید. انجام عمل مقبول موجب آرامش و شادی درونی می شود و انسان را در مسیر رشد و تعالی معنوی قرار می دهد. این نوع عمل، فرد را به صفات الهی نزدیکتر کرده و او را برای زندگی اخروی آماده می سازد. به بیان دیگر، عمل مقبول باعث رشد و تقویت ابعاد معنوی وجود انسان شده و توانایی لازم برای زندگی برزخی و تولد سالم به برزخ را ایجاد می کند.
در مقابل، عمل مردود عملی است که با انجام آن چیزی به ذات و دارایی های معنوی انسان افزوده نمی شود. این دارایی ها شامل قدرت روحی، شادی، آرامش، نورانیت و صبر می شوند؛ در واقع، عمل مردود انسان را از هدف اصلی خلقت خود، یعنی تخلق به صفات الهی، دور می کند.
نکتۀ حائز اهمیت در مورد عمل مردود این است که عمل انجام می شود، اما نتیجۀ مطلوب حاصل نمی شود؛ به عنوان مثال، نماز باید بازدارنده از زشتی ها و گناهان باشد[1]؛ اما اگر فردی با وجود نماز خواندن، مرتکب اعمال ناپسند شود، نمازش مردود است؛ چون نتیجه ای عکس داده و او را از کمالات انسانی دور کرده است. امام صادق (علیه السلام) در این خصوص می فرمایند: «کسى که دوست دارد ببیند آیا نمازش مقبول درگاه الهى شده یا نه؟ باید ببیند آیا این نماز او را از زشتی ها و منکرات باز داشته یا نه؟ به همان مقدار که بازداشته، نمازش قبول است.»[2]
نشانه های عمل مقبول؛ چگونه عمل مؤثر را بشناسیم؟
آیا می دانید چگونه می توانیم عمل مقبول و مؤثر را از عمل مردود و بی اثر تشخیص دهیم؟ هر عملی، نشانه ها و پیامدهای خاص خود را دارد که تشخیص آن ها، در انتخاب درست عمل راهگشا است.
درک درست مفهوم عمل و تشخیص بین عمل مقبول و مردود کمک می کند تا کنش های خود را به گونه ای تنظیم کنیم که ما را به سوی تشبه به اسماء و صفات الهی سوق دهند. هدف از انجام هر عملی باید شدن و کسب کمال باشد. فقط اعمالی مورد قبول حق قرار می گیرند که نفس انسان آن ها را پذیرفته و جذب کرده باشد. با تمرکز بر این هدف و تلاش برای انجام اعمالی که ما را به سوی آن هدایت می کنند، می توانیم زندگی شادتر، آرام تر، معنادار تر و پر بار تری را تجربه کنیم. در ادامه به برخی از نشانه ها و پیامدهای عمل مقبول و مردود می پردازیم.
نشانه ها و آثار عمل مقبول:
· باعث افزایش شادی و آرامش درونی انسان می شود.
· انسان را از صفات ناپسند مانند حسادت، غرور و کینه دور می کند.
· در انسان تبدیل ایجاد می کند و او را به سوی رشد و کمال هدایت می سازد.
· علاوه بر ایجاد دانایی، تولید دارایی و قدرت هم می کند.
· با اخلاص و صرفاً برای رضایت خداوند انجام می شود.
· باعث می شود انسان هر روز بیشتر به خدا شبیه شود و اسم های الهی را در وجود خود تجلی بخشد.
· در انسان بصیرتی ایجاد می کند که به راحتی رشد حقیقی را از رشد عرضی و توهمی تشخیص دهد.
· با رعایت حقوق دیگران و دوری از هرگونه ظلم و ستم همراه است.
· انسان را در برابر مشکلات و سختی های زندگی مقاوم تر می کند.
نشانه ها و آثار عمل مردود:
· تأثیری در بهبود اخلاق و رفتار انسان ندارد.
· انسان را از رشد و پیشرفت باز می دارد.
· به بدنیتی، کینه و حسادت منجر می شود.
· با جهل و تردید انجام می شود.
· منجر به عدم رعایت حق بدن و ظلم به جوارح می گردد.
معیارهای عمل مقبول: چگونه عمل شایسته و تأثیرگذار داشته باشیم؟
پذیرفته شدن عمل، امری حقیقی و عینی است نه اعتباری و صرفاً ذهنی! یعنی عملی که مورد پذیرش قرار می گیرد باید دارای تأثیر و کیفیتی باشد که اثر واقعی و ملموس در فرد ایجاد کند.
در هر مرحله ای که بخواهیم به کمالی رسیده و در مسیر رشد و جذب اسم های الهی قدم برداریم، باید عمل مان پذیرفته شود. میزان مقبولیت یک عمل نه تنها به انجام آن، بلکه به کیفیت و میزان تأثیرگذاری آن بستگی دارد؛ یعنی صرف انجام دادن عمل کافی نیست، بلکه باید این عمل در حدی باشد که اثرگذاری، توانایی و قابلیت لازم را در فرد ایجاد کند.
مهمترین نکته در انجام عمل، کیفیت آن است؛ یعنی کار انجام شده باید دارای صلاحیت و اعتبار لازم برای پذیرفته شدن، باشد. همان طور که اگر آشپزی غذای باکیفیت تهیه نکند یا غذایش بسوزد و خراب شود، عمل او مورد تأیید قرار نمی گیرد، اعمال انسان هم باید با رعایت قانون مندی، نیت خالص و استانداردهای کیفیتی که خداوند تعیین کرده، انجام شوند تا تاثیری روی نفس ایجاد کرده و اصطلاحا مقبول قرار بگیرد.
حضرت محمد (صلی الله علیه و آله وسلم) سه شرط مهم برای قبولی عمل بیان می کنند و می فرمایند: «سه چیز است که اگر در کسی نباشد عملش حاصلی ندارد؛ پرهیزکاری و تقوایی که او را از نافرمانی خدا باز دارد، اخلاقی که بتواند با مردم مدارا کند و بردباری و حلمی که با آن بتواند جهل و نادانی جاهل را رد کند.»[3] این شروط نشان می دهد که تنها انجام ظاهری عمل کافی نیست، بلکه برای برخورداری از اثرگذاری و قبولی، باید عمل دارای کیفیت باشد و با نیت الهی انجام شود. این موضوع نشان می دهد که درک صحیح از کیفیت و اثرگذاری عمل، کلید اصلی موفقیت در مسیر سیر معنوی و کسب کمالات الهی است.
موانع پذیرش عمل: چه عواملی سد راه انسان در مسیر رسیدن به رشد و کمال هستند؟
برای اینکه اعمال ما در مسیر تعالی و کمال مؤثر واقع شوند باید از موانعی که سد راه پذیرش آن ها می شوند، آگاه باشیم و از آن ها دوری کنیم. این موانع، مانند موانع جذب ویتامین در بدن، مانع رسیدن اثرات مثبت عمل به روح و روان انسان می شوند. در ادامه به برخی از مهمترین این موانع اشاره می کنیم:
جهل و شک: تا زمانی که انسان دچار شک و تردید باشد، عمل او فایده ای ندارد؛ چون عمل از سر یقین و باور قلبی، اثربخش خواهد بود. با وجود شک و انکار، هیچ عملی سودمند نیست و نمی تواند تحولی در انسان ایجاد کند.[4] به تعبیر دیگر، عمل باید با یقین و معرفت همراه باشد تا به قلب و وجود انسان رسوخ کند و با او یکی شود؛ در غیر این صورت با کوچکترین فشاری از انسان جدا می شود. این فشار و تغییر برای افراد مختلف، متفاوت است و می تواند ناشی از مواردی مانند لقمه ای چرب، سفری خارجی یا استفاده از اینترنت و ماهواره باشد.
عدم اخلاص: هیچ چیزی از عمل انسان قبول نمی شود، مگر آنکه خالص باشد و هدفی جز رضایت خداوند در آن وجود نداشته باشد.[5] عمل ریاکارانه، نه تنها اثری در کمال انسان ندارد، بلکه موجب خشم خداوند هم می شود.
بدنیتی، حسادت و دشمنی: امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: «خداوند از مؤمنی که نسبت به برادر مؤمن خود نیت بد داشته باشد، هیچ عملی را نمی پذیرد.»[6] این حدیث نشان می دهد که ارتباط ما با دیگران تأثیر مستقیمی بر پذیرش اعمالمان دارد. قلبی که مملو از حسادت و کینه باشد، نمی تواند محل تجلی نور الهی و دریافت کمالات باشد. حرمت مؤمن از کعبه بالاتر است و باید در رفتار با دیگران، به ویژه اعضای خانواده، نهایت دقت را داشته باشیم. تلاش برای کسب روزی حلال و تحصیل علم نباید بهانه ای برای کوتاهی در انجام وظایف خانوادگی و بی احترامی به دیگران شود.
عدم رعایت حق بدن: بدن انسان امانتی الهی است و باید از آن به درستی مراقبت کرد. بدون رعایت حق بدن، لقمۀ حلال هم حرام می شود و عمل را بی اثر می سازد. لقمۀ حرام همیشه ناشی از انجام اعمالی مانند دزدی، کم فروشی یا گران فروشی نیست؛ بلکه وقتی برای کسب درآمد، زیاده خواه هستیم و به چشم و بدن خود فشار می آوریم هم به نوعی در حال کسب لقمۀ حرام هستیم؛ بنابراین باید از ظلم به جوارح بدن اجتناب کرد و به نیازهای جسمی خود توجه داشت؛ البته این قاعده، شامل موارد استثنایی مانند جهاد و دفاع از وطن نمی شود.
موارد دیگری از جمله عدم شکرگزاری، عدم معرفت و بزرگ دیدن عمل را هم می توان جزو موانع پذیرش عمل به شمار آورد. با پرهیز از این موانع و تلاش برای کسب رضایت خداوند می توانیم اعمال خود را به گونه ای انجام دهیم که مورد قبول درگاه الهی قرار گیرند و ما را به سوی کمال و تشبه به اسماء الهی ببرند.
در این درس به بررسی مفهوم عمل و معرفی دو نوع عمل مقبول و مردود پرداختیم و به برخی از نشانه ها و آثار آن ها اشاره کردیم. جنبه های بسیار دیگری دربارۀ این دو نوع عمل وجود دارد، که توجه به آن ها کمک می کند در بزنگاه ها، انتخاب سنجیده ای داشته باشیم و بهترین عمل را انتخاب کنیم.
شما چه شناختی نسبت به این دو نوع عمل دارید؟ آیا می دانید کدام یک از کارهایی که در زندگی روزمره انجام می دهید عمل مقبول است و کدام یک مردود؟ خوشحال می شویم نقطه نظرات شما در این مورد را بدانیم.
[1] إِنَّ الصَّلَاهَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ؛ سوره عنکبوت، آیه 45
[2] مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلَمَ أَقُبِلَتْ صَلوتُهُ أَمْ لَمْ تُقْبَلْ؟ فَلْیَنْظُرْ: هَلْ مَنَعَتْهُ صَلوتُهُ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ؟ فَبِقَدْرِ ما مَنَعَتْهُ قُبِلَتْ مِنْهُ؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج 82، ص 198
[3] ثَلَاثٌ مَنْ لَمْ تَکُنْ فِیهِ لَمْ یَقُمْ لَهُ عَمَل؛ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ، وَ خُلقٌ یُداری بِهِ النّاس، حلمٌ یَرُدُ بِهِ جَهلَ الجاهِل؛ شیخ کلینی، الکافی، ج 2، ص 116
[4] امام باقر (علیه السلام): «لا یَنفَعُ مَعَ الشَّکِّ و الجُحودِ عَمَلٌ»؛ شیخ کلینی، الکافی، ج 2، ص 400
[5] امیرالمؤمنین (علیه السلام): «إنَّکَ لَن یُتَقَبَّلَ مِن عَمَلِکَ إلاّ ما أخلَصتَ فیهِ»؛ غرر الحکم و درر الکلم، ج 1، ص 265
[6] «لا یَقبَلُ اللّهُ مِن مُؤمِنٍ عَمَلاً و هُوَ مُضمِرٌ عَلى أخیهِ المُؤمِنِ سُوءا»؛ شیخ کلینی، الکافی، ج 2، ص 361
