کلید مسلح شدن به مثبت اندیشی اسلامی چیست؟
مثبت اندیشی، مثبت نگری و امید اسلحه هایی کارآمد هستند که مانع از فروپاشی روانی ما در گرداب مشکلات زندگی خواهند شد. اما مثبت اندیشی بدون اتکا به دیدگاهی عمیق به عملی سطحی تبدیل شده و در درازمدت از معنا تهی شده و منجر به گول زدن خود می شود و در نهایت به جای اثر مثبت خودش به عامل ایجاد مشکلات تازه تبدیل خواهد شد. در این میان آنچه که ما در مدرسه انسان شناسی از آن با نام مثبت اندیشی اسلامی یاد کرده ایم؛ مجموعه دیدگاهی نسبت به خود، جهان و هدف خلقت انسان است که در نهایت نه تنها از افسردگی و ناکامی ما جلوگیری کرده، بلکه مولد شادی، آرامش و عشق خواهد شد.
اما مثبت اندیشی اسلامی چیست و تفاوت آن با مثبت اندیشی بلاگرهای فضای مجازی در چه نقاطی است؟
در این درس قصد داریم با نگاهی متفاوت و فطری به موضوع مثبت اندیشی بپردازیم، همچنین تفاوت مثبت اندیشی اسلامی را با روان شناسی مثبت و نقش و تأثیر این نگرش در روابط انسانی و عبور از بحران ها بررسی کنیم؛ اگر به دنبال درک عمیق تری از مفهوم مثبت نگری و تفاوت آن با خوش بینی سطحی و جایگاه این نوع نگاه در سبک زندگی ایده آل هستید، با ما همراه شوید.
مثبت اندیشی یا پنهان کردن مشکلات؟
آیا تاکنون از خود پرسیده اید که چرا برخی افراد حتی در سخت ترین بحران ها، به جای شکایت و نا امیدی، با امید و تلاش مسیر رشد را ادامه می دهند؟ چه عاملی باعث می شود که برخی انسان ها با وجود تجربه های تلخ همچنان به دیگران اعتماد کنند، در مشکلات به جنبه مثبت ماجرا بیاندیشند و برای ساختن آینده ای بهتر تلاش کنند؟ پاسخ این پرسش ها در مفهوم مثبت اندیشی اسلامی نهفته است؛ نگاهی که برخلاف برداشت های سطحی و روان شناسی رایج، یک تکنیک ذهنی یا راهکاری برای آرامش خاطر صِرف نیست، بلکه جلوه ای از ایمان به خدا، توکل بر او و حسن ظن به وعده های الهی است.
مثبت اندیشی اسلامی به معنای بازگشت به فطرت الهی است؛ همان فطرتی که خداوند در وجود همه انسان ها قرار داده و باعث گرایش طبیعی به خیر، نیکی، رشد و اصلاح امور می شود. این نگرش به ما یادآوری می کند که انسان موجودی است که برای کمال آفریده شده و مأمور است حتی در سختی ها، فرصت ها را ببیند و برای بهبود وضعیت خود تلاش کند.
اگر به رفتار کودکان توجه کنیم، می بینیم بدون آموزش بیرونی، لبخند را درک می کنند، به مهربانی واکنش نشان می دهند و از رنج دیگران ناراحت می شوند. این رفتارها نتیجه آموزش نیست، بلکه نشانه ای از همان فطرت توحیدی و الهی آنان است. فطرتی که اگر انسان از آن فاصله بگیرد نگاهش به زندگی تیره و تاریک می شود، شکایت و نا امیدی جای توکل و رضایت به قضای الهی را می گیرد، خوبی ها نادیده گرفته می شوند و آزاری که از بحران ها دریافت می کنیم دو چندان می شود؛ یک بار به خاطر ذات بحران و بار دیگر به دلیل نگاه نادرست و منفی به آن! قرآن در این زمینه می فرماید: «به یقین همراه با هر سختی، آسانی است.»[1] این اصل، ستون نگاه توحیدی به زندگی است؛ بنابراین مثبت اندیشی اسلامی را می توان نوعی بازگشت به خدا، فطرت و امید به شمار آورد.
در دورانی که فضای عمومی از پیام های انگیزشی سطحی و راهکارهای زودگذر روان شناسی پر شده، باید از خود بپرسیم آیا آنچه امروز به عنوان مثبت نگری معرفی می شود، واقعاً ریشه در حقیقت وجود انسان دارد یا صرفاً پوششی برای نادیده گرفتن واقعیت ها و پنهان کردن رنج ها و مشکلات است؟
فطرت نقطه شروع مثبت اندیشی اسلامی
یکی از پرسش های اساسی در بحث مثبت نگری این است که چرا برخی انسان ها حتی پس از تجربه شکست ها، نا امیدی ها و لحظه های تلخ همچنان به اصلاح و بازسازی امید دارند؟ پاسخ این سؤال را باید در سرشت و ساختار آفرینش انسان جستجو کرد.
انسان دارای فطرتی الهی است.[2] فطرتی که از ابتدا با تمایل به خیر، نیکی، رشد و اصلاح شکل گرفته است. بر اساس این دیدگاه، انسان نه تنها ظرفیت حل مشکلات و عبور از سختی ها را دارد، بلکه به طور طبیعی میل دارد از تاریکی ها عبور کند و به نور و کمال برسد؛ بنابراین مثبت اندیشی اسلامی صرفاً یک مهارت اکتسابی یا تکنیکی ذهنی نیست، بلکه جلوه ای از همان فطرت پاکی است که خداوند در وجود همه انسان ها قرار داده است.
اما ممکن است این سؤال ایجاد شود که اگر این میل و نگاه مثبت در فطرت همه انسان ها نهفته است، پس چرا برخی افراد چنین نگرشی ندارند یا در برابر مشکلات به سرعت دچار یأس و منفی نگری می شوند؟ پاسخ روشن است؛ اگرچه فطرت در نهاد همه وجود دارد، اما ممکن است به دلایل مختلفی تضعیف، پنهان یا فراموش شود. گناه، غفلت، تربیت های نادرست یا تجربه های تلخ می توانند مانند گرد و غبار چهره روشن فطرت را بپوشانند و مانع ظهور نور آن شوند.
در چنین حالتی انسان به جای توجه به فرصت ها بیشتر بر ضعف ها و محدویت ها تمرکز می کند و همین نگاه منفی موجب ایجاد افسردگی، اضطراب و نا امیدی می شود. اما حقیقت این است که فطرت هرگز نابود نمی شود؛ ممکن است خاموش شود، اما با بازگشت به سوی خدا، توبه و توجه دوباره به ارزش های الهی می توان آن را بیدار و فعال کرد.
خداوند در سوره زمر می فرماید: «بگو ای بندگان من که با ارتکاب گناه بر خود زیاده روی کردید! از رحمت خدا نا امید نشوید، یقیناً خدا همه گناهان را می آمرزد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.»[3] این آیه نشان می دهد که حتی اگر انسان از مسیر فطرت فاصله گرفته باشد، بازگشت همیشه ممکن است و خداوند برای بازسازی روح انسان راه را باز گذاشته است.
همچنین خداوند در آیه ای دیگر وعده می دهد که همراه سختی ها، گشایش و آسانی وجود دارد.[4] این وعده الهی ریشه اصلی مثبت اندیشی اسلامی است. چنین نگرشی علاوه بر واقع بینانه بودن، فطری، الهی و راهگشا هم هست؛ نگاهی که از درون، امید به بهتر شدن را زنده نگه می دارد و انسان را به حرکت، اصلاح و تلاش دعوت می کند.
نقش ایمان در ایجاد مثبت نگری فطری
مثبت اندیشی اسلامی، برخلاف نگاه رایج در روان شناسی مدرن، ریشه ای عمیق در توحید، عبودیت و اعتماد به وعده های الهی دارد. در رویکرد روان شناسی مثبت[5] تمرکز اصلی بر مهارت های ذهنی، تمرین های شناختی و توانایی های فردی برای ایجاد احساس خوب و بهبود کارکرد روان است؛ اما در نگاه توحیدی، این توانایی ها اگر بدون توکل به خدا، بی اعتماد به وعده های او و جدا از پذیرش حکمت الهی در مسیر زندگی باشند، نمی توانند پایداری و عمق لازم را برای رشد حقیقی انسان فراهم کنند.
ایمان به عنوان عنصر محوری در سبک زندگی الهی، منشأ نوعی از مثبت نگری است که فراتر از مثبت اندیشی سطحی و تلقینی عمل می کند. این ایمان، انسان را به نگاهی عمیق و مهربانانه به خود و دیگران دعوت می کند. از منظر این نگاه انسان را نباید صرفاً بر اساس گذشته اش قضاوت کرد. تأکید بر خطاها، لغزش ها و ضعف های گذشته یکی از شیوه های پنهان و قدرتمند شیطان برای مأیوس کردن انسان ها است؛ اما نگاه ایمانی به جای تمرکز بر اشتباهات، به امکان تغییر، توبه و بازسازی توجه دارد. انسان در این نگاه موجودی فعال است که همیشه ظرفیت تحول دارد، حتی اگر سال ها در مسیر خطا بوده باشد.
بر همین اساس در سبک زندگی مبتنی بر ایمان کسی که تصمیم به بازگشت و توبه می گیرد، نه تنها طرد نمی شود، بلکه اراده اش برای تغییر فرصتی ارزشمند تلقی می شود. سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) گواه روشنی بر این ادعاست. آن ها در سخت ترین شرایط هم امید به هدایت انسان ها را از دست نمی دادند. نمونه ای از این منش، رفتار امام حسین (علیه السلام) در شب و روز عاشورا است. حتی در میدان جنگ، جایی که دشمن برای به شهادت رساندن ایشان صف آرایی کرده بود، امام همچنان در پی بیدار کردن وجدان ها و باز کردن روزنه ای برای بازگشت انسان ها بودند. این تلاش بی نتیجه نماند و حدود سی و دو نفر از سپاهیان عمر سعد از اردوگاه باطل جدا شدند و به سپاه امام پیوستند.[6]
برخلاف آنچه در آموزه های مدرن دیده می شود، هدف نهایی از تقویت مثبت اندیشی اسلامی، صرفاً رسیدن به آرامش روانی یا موفقیت دنیوی نیست. آرامش و موفقیت در این مسیر اهداف جانبی هستند، نه مقصد نهایی! هدف اصلی حرکت در مسیر بندگی خدا و رسیدن به قرب الهی است. مثبت نگری بدون این هدف ممکن است به توهم خوش بینی، سهل انگاری، خودبینی یا فرار از واقعیت ختم شود؛ اما وقتی این نوع نگاه ریشه در ایمان داشته باشد، به نگرشی عمیق و متعادل تبدیل می شود که هم امید ایجاد می کند و هم انسان را به پذیرش مسئولیت و تلاش دعوت می کند.
تأثیر مثبت نگری فطری بر تربیت و روابط انسانی
مثبت اندیشی اسلامی، فراتر از یک مهارت ذهنی یا تکنیک رفتاری، نوعی نگاه به انسان، روابط انسانی و امکان رشد و اصلاح اوست. این نگاه که ریشه در فطرت دارد ما را به درک این حقیقت می رساند که انسان به عنوان موجودی با ضعف ها و محدویت های مختلف، دارای توانمندی تغییر، ظرفیت بازسازی و آمادگی برای رشد و تعالی است.
در زندگی روزمره نوع نگاه ما به رفتار و شخصیت دیگران مسیر رابطه را شکل می دهد؛ اگر چشم ما فقط به ضعف ها و خطاهای افراد دوخته شود، روابط به سمت سردی، بدبینی و بی اعتمادی می روند؛ اما اگر بر اساس فطرت خود به نیت های خیر، استعدادهای نهفته و امکان اصلاح در وجود هر انسان توجه کنیم، به اصطلاح بذر مهربانی، مدارا و رشد را در روابط خود می کاریم. این نگرش، نگرشی شعاری یا احساسی نیست؛ بلکه ریشه در بینش انسانی و آموزه های الهی دارد؛ چنان که امام صادق (علیه السلام) از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کنند: «مدارا با مردم نیمی از ایمان و نرم خویی با آن ها نیمی از زندگی است.»[7] این نوع مدارا فقط زمانی ممکن است که انسان در ارتباط با دیگران دست از عیب جویی بردارد و به فرصت های رشد در دل روابط نگاه کند.
برای مثال در محیط خانواده، زوج هایی که با قدردانی و حسن ظن به یکدیگر نگاه می کنند، بهتر می توانند مشکلات را مدیریت کنند و به آرامش برسند. در مقابل، زوج هایی که دائماً درگیر نقد و دیدن ضعف های طرف مقابل هستند، زمینه فرسایش و تخریب رابطه را فراهم می کنند و یا در محیط کار هم این قاعده صادق است. مدیری که فقط اشتباهات کارکنان را برجسته می کند و موفقیت های کوچک آن ها را نادیده می گیرد، در عمل روحیه و انگیزه ها را کاهش می دهد و محیطی پرتنش ایجاد می کند؛ اما مدیری که هم خطاها را اصلاح می کند و هم به استعدادها و تلاش های افراد بها می دهد؛ در واقع سرمایه انسانی سازمان خود را شکوفا می کند.
در تربیت فرزند هم مثبت نگری فطری نقشی کلیدی دارد. تأکید دائمی بر خطاها و سرزنش های مکرر، کودک را دچار سرخوردگی یا لجاجت می کند؛ در حالی که توجه به توانایی ها، تشویق در مسیر رشد و تأکید بر رفتارهای مثبت، موجب شکوفایی حس امید و عزت نفس در کودک می شود. والدینی که در برابر اشتباه فرزند با آرامش، احترام و امید واکنش نشان می دهند، در عمل سبک زندگی مبتنی بر مثبت نگری را به او آموزش می دهند.
در نهایت، مثبت اندیشی اسلامی صرفاً یک فضیلت فردی نیست؛ بلکه مسئولیتی انسانی و بخشی از بندگی در برابر خداوند است؛ چون اصلاح روابط انسانی مقدمه ای برای اصلاح فردی، آرامش جمعی و حرکت جامعه به سوی کمال و قرب الهی است. در نگاهی که ریشه در فطرت دارد، هر رابطه فرصتی برای سازندگی است و هر انسان قابلیتی برای رشد و شکوفایی دارد.
مثبت نگری در مواجهه با رنج ها و سختی ها؛ نگاه فطری به مشکلات زندگی
زندگی انسان آمیخته با لحظه های دشوار، آزمون های سخت و رنج هایی است که گریز از آن ها ممکن نیست و بخشی از ساختار این جهان و راه بندگی هستند.[8] تجربه هایی همچون بیماری، شکست، تحقیر، نادیده گرفته شدن، فقدان عزیزان یا احساس بی ارزشی، هرکدام می توانند انسان را به نقطه سقوط بکشانند یا فرصتی برای رشد و بازسازی در اختیار او قرار دهند؛ آنچه تفاوت سرنوشت ها را رقم می زند، نه شدت بلاها، بلکه نوع نگاه انسان به این رخدادها است.
اینجاست که مثبت اندیشی اسلامی معنا پیدا می کند. برخلاف روان شناسی مثبت که بیشتر بر تکنیک های ذهنی تمرکز دارد، در نگاه فطری و الهی، مثبت نگری از ایمان به حکمت الهی و اعتماد به وعده های او سرچشمه می گیرد. این نوع مثبت نگری، توهم یا فرار از واقعیت نیست؛ بلکه نگاهی ریشه دار و معناگرایانه به رنج است که انسان را در دل بحران به بازسازی و حرکت دوباره دعوت می کند. این نوع نگاه را در دروس مربوط به ماهیت باشگاهی دنیا کاملا توضیح داده و بیان کرده ایم که نوع نگاه ما به ریاضیات خلقت خداوند و جایگاه خودمان در رحم دنیا می تواند تمامی باورها و کنش های ما در دنیا را تحت شعاع خود قرار داده و به اعمالی هدفمند و فرصتهایی برای رشد تبدیل کند. معنایی که هر نوع دیدگاهی به جز دیدگاه انسان محور شیعی از آن تهی است.
در سبک زندگی فطری، سختی ها پایان مسیر نیستند؛ بلکه زمینه هایی برای تربیت روح، بیداری عقل و وسعت یافتن دل هستند. قرآن هم به ما می آموزد که همراه با هر سختی گشایشی هست و انسان مؤمن حتی در تاریک ترین شرایط، امیدش را به رحمت خدا از دست نمی دهد.[9] این آیات فقط پیام هایی برای تسلای خاطر نیستند، بلکه قواعدی برای پرورش انسان مقاوم، امیدوار و در مسیر رشد هستند.
مثبت نگری فطری صرفاً یک رویکرد ذهنی یا درونی نیست، بلکه در رفتارهای بیرونی، تصمیم ها و روابط اجتماعی انسان هم بازتاب پیدا می کند. فردی که در شرایط سخت و بحرانی، به جای غرق شدن در گلایه و شکایت، به دنبال درک موقعیت و یافتن راهکارهای واقع بینانه است، هم در مدیریت وضعیت شخصی خود موفق تر عمل می کند و هم در ارتباط با دیگران تأثیر مثبت تری دارد. چنین فردی می تواند الگوی صبوری، توکل و امید برای اطرافیان باشد و به آن ها نشان دهد که مواجهه سازنده با مشکلات، حتی در سخت ترین شرایط، ممکن است.
این نوع نگاه، سختی ها را نادیده نمی گیرد و آن ها را ساده سازی نمی کند؛ بلکه آن ها را بخشی از روند طبیعی رشد انسان می داند. در این چهارچوب دیگر رنج ها و مشکلات مانعی برای زندگی نیستند، بلکه به عنوان یکی از عناصر سازنده شخصیت انسانی تلقی می شوند.
بر اساس این رویکرد، تجربه شکست یا تحمل درد لزوماً به معنای پایان راه نیست؛ بلکه تا وقتی انسان به امکان بازسازی و تغییر باور دارد و پیوند خود را با رحمت الهی حفظ می کند، مسیر رشد برای او همچنان باز خواهد بود. این واقع بینی همراه با امید، جوهره مثبت اندیشی اسلامی است.
در این درس به مفهوم مثبت اندیشی اسلامی از زاویه ای فطری و ایمانی پرداختیم و نشان دادیم این نگرش برخلاف برداشت های سطحی و تکنیکی، ریشه در ساختار وجودی انسان و ایمان به خداوند دارد. همچنین تفاوت های آن را با روان شناسی مثبت مورد بررسی قرار دادیم. در ادامه به این نکته پرداختیم که مثبت نگری فطری علاوه بر کمک به عبور از بحران ها، نقشی کلیدی در تربیت، روابط انسانی و رشد معنوی ایفا می کند. در پایان نیز تأکید کردیم که نگاه مثبت به زندگی صرفاً یک مهارت آموختنی و اکتسابی نیست، بلکه راهی برای بازگشت به فطرت، شکوفایی توانایی ها و استعدادها و حرکت به سوی کمال است.
شما چه نظری درباره مثبت نگری فطری و روان شناسی مثبت دارید و از نظر شما کدام دیدگاه کارآمدتر است؟ نظر خود را با ما به اشتراک بگذارید.
[1] فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا؛ سوره شرح، آیه 5
[2] فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا؛ سوره روم، آیه 30
[3] قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ؛ سوره زمر، آیه 53
[4] فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا؛ سوره شرح، آیه 5
[5] Positive psychology
[6] فَعَبَرَ عَلَیْهِمْ فِی تِلْکَ اللَّیْلَهِ مِنْ عَسْکَرِ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ اثْنَانِ وَ ثَلَاثُونَ رَجُلًا؛ السید بن طاووس، اللهوف فی قتلى الطفوف، ج 1، ص 57
[7] مُدَارَاهُ اَلنَّاسِ نِصْفُ اَلْإِیمَانِ وَ اَلرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ اَلْعَیْشِ؛ کلینی، الکافی، ج 2، ص 117
[8] وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ؛ سوره بقره، آیه 155
[9] إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا؛ سوره شرح، آیه 6
