مراحل قیامت چیست و در هر مرحله چه اتفاقی می افتد؟

مراحل قیامت کبری چگونه تعریف می شوند و چه اهمیتی در زندگی جاودانه ما دارند؟

مسئله قیامت از آن دسته مسائلی است که به دلیل ابعاد گسترده  و مهم، اغلب از جهات مختلفی بررسی می شود. مراحل قیامت، چگونگی برانگیخته شدن، حوادث قیامت و… از جمله مسائل مهمی هستند که معمولا همراه با مسئله قیامت مطرح شده و مورد توجه قرار می گیرند.

همان طور که در درس های گذشته نیز به آن اشاره شد، قیامت ما همزمان با وفات و خروجمان از عالم دنیا به صورت فردی آغاز شده و با پایان دنیا و برانگیخته شدن تمام انسان ها وارد مرحله دیگری می شود که از آن به قیامت کبری یاد می کنیم؛ اگرچه عموما اولین چیزی که با شنیدن نام قیامت در اذهان عموم مردم شکل می گیرد، حوادث هولناکی است که در قیامت کبری به وقوع خواهند پیوست، اما از این مسئله نیز نباید غافل شد که قیامت صحنه حسابرسی به اعمال و بررسی نحوه عملکرد ما در فضای رحمی دنیاست. در واقع باور به قیامت و در نظر داشتن مسئله پاسخگویی به اعمال، عامل مهمی در اصلاح عملکرد ما در دنیا بوده و تنظیم افکار، رفتار، تصمیمات و انتخاب هایی را به دنبال دارد که در قیامت مورد سوال واقع می شوند.

ما زمانی در هر یک از مراحل زندگی موفق خواهیم بود که از نگاه محدود خود به مسائل فراتر رفته و نوع نگاهمان را به نگاهی که خالق و مدبر عالم به مسائل دارد، نزدیک کنیم. در واقع برای موضوعات به میزانی اهمیت قائل شویم که نزد خدا از ارزش، اعتبار و اهمیت برخوردارند. به این ترتیب مطرح شدن مسئله قیامت با نام های متعدد در قرآن و اینکه تنها یکی از نام های آن مانند «یوم القیامه»، به تنهایی هفتاد بار در مهمترین و تخصصی ترین کتاب آفرینش آمده است، بیانگر اهمیت ویژه  این موضوع نزد خدا بوده و از همین رو توجه ویژه ما را نیز به خود می طلبد.

در این درس با بررسی مراحل قیامت به درک بالاتری از این مرحله از زندگی رسیده و خود را برای رویارویی این مراحل و عبور سالم از آنها آماده کنیم.

بررسی مراحل قیامت

همانگونه که پیش تر هم به آن اشاره شد، وفات ما از دنیا مصادف با آغاز قیامت ماست. در حقیقت با ورود به عالم برزخ، قیامت صغرای ما برپا می شود؛ اما قیامت کبری -که معمولا از آن با عنوان قیامت یاد می کنیم-مراحل دیگری را در بر می گیرد که در قرآن، ادعیه و زیارات نیز به آن ها  اشاره شده و در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

بعثت و برانگیخته شدن

با از بین رفتن انس ما با عالم طبیعت و ظهور و غلبه عالم غیب مرحله بَعث آغاز می شود. ما با ورود به برزخ وارد عالم جدیدی می شویم که از نظام، ساختار و شرایطی متفاوت با دنیا برخوردار بوده و لازمه زندگی در آن هماهنگی با ساختار و نظام برزخی است. به این ترتیب آغاز قیامت کبری نیز با پایان نظام برزخی و برانگیختگی و ورود ما به نظام جدید یعنی نظام قیامت همراه است. نظامی که با نظام برزخ متفاوت بوده و شرایط و مراحل ویژه خود را داراست. اما همانگونه که بعثت ما در مرحله قبر و برزخ فردی بوده و در قیامت کبری به صورت جمعی برانگیخته خواهیم شد،[1] هول و هراس قیامت صغری نیز به صورت فردی بوده اما هول و وحشتی که در قیامت کبری حاصل می شود، شامل جمیع انسان ها می شود.

حَشر

حشر در لغت به معنی جمع شدن بوده و به مرحله ای از قیامت گفته می شود که در آن انسان ها در صحنه عظیم حسابرسی قیامت جمع می شوند. جایی که در آن تمامی افراد حضور پیدا کرده و همه کسانی که به نوعی در عالم دنیا با یکدیگر در ارتباط بوده و حق و حقوقی بر گردن یکدیگر دارند، با یکدیگر رو به رو می شوند. در حقیقت کار و عملی وجود ندارد که در دستگاه عظیم عدل خداوند پوشیده مانده باشد، یا حقی باقی نمی ماند که از کسی ضایع شود. از همین رو افراد به دلیل ظلم ها، کوتاهی ها و خیانت هایی که در عرصه دنیا به یکدیگر کرده اند، از همدیگر گریزانند.

حسابرسی

شاید بتوان حساس ترین مرحله قیامت را مرحله حسابرسی به اعمالی دانست که در زندگی دنیایی در حیطه اختیار ما بوده اند و ما نسبت به آن ها مسئول و پاسخگوییم؛ در حقیقت همانگونه که محاسبه عملکرد نوزاد در مرحله جنینی با تولد او به دنیا آغاز شده و یک نوزاد در بدو ورود به دنیا با هزاران فاکتور مختلف سنجیده می شود، ما نیز در زمان تولد به آخرت به لحاظ زیستی با شرایط زندگی در آخرت سنجیده می شویم و هرگونه کوتاهی، نقص و اشتباه ما در دنیا خود را با ضعف ها، نقص ها و بیماری  ها در نظام آخرتی نشان می دهد.

مسئله ای که هرگز به سادگی نمی توان از آن گذشت، دقیق بودن ابعاد محاسبه در قیامت است. برای درک بهتر این موضوع تنها کافی است که عوامل مختلف در تطابق یک نوزاد با شرایط زیستی دنیا را در نظر بگیریم؛ مثلا در مورد عضو کوچک اما مهمی مانند چشم، اندازه چشم ها، تطابق در شکل ظاهری، هماهنگی در حرکت چشم ها، عملکرد ماهیچه های تنظیم کننده حرکت چشم، کار عصب بینایی، سلول های مخروطی شکل و استوانه ای و همین طور کار قسمت های مختلفی مانند قرنیه، عنبیه، شبکیه و هزاران عامل دیگر باید به درستی صورت پذیرد تا نوزاد از چشم سالمی برخوردار باشد. این موضوع نشان دهنده ابعاد دقیق و گسترده این محاسبه در دنیا بوده و چنین دقتی در مورد عملکرد جنین در کل فرایند اندام سازی برای دنیا وجود دارد.

اما نکته اینجاست که همانگونه که ما در آخرت با عالمی بی نهایت گسترده تر و پیچیده تر از دنیا رو به رو هستیم، موارد محاسبه اعمال و ابعاد هر یک از آن ها نیز در آخرت به همین نسبت گسترده تر خواهد بود.

معیار محاسبه

نکته اینجاست که معیار محاسبه و رسیدگی به اعمال ما در قیامت «حق» است. همان طور که در درس های گذشته نیز به آن اشاره کردیم، اصل و حقیقت وجود ما از الله بوده و ما به واسطه روح بی نهایت خود با حق یعنی خدا و اهل بیت (علیهم السلام) پیوند داریم. از همین رو هم برای رسیدن به سعادت تنها مجاز به دریافت سبک زندگی از خالقی هستیم که خود مبنای حق بوده و زندگی ما را با توجه به تخصص های هفت گانه ای که لازمه رسیدن به حق است، تنظیم می کند.

در واقع باطلی که به معیارهای حق دسترسی نداشته و از تخصص های هفت گانه لازم برای هدایت و راهنمایی ما برخوردار نیست، حتی در صورت تمایل، توانایی تعلیم ما را ندارد؛ زیرا دانش اندک خود را مبنای تصمیم گیری قرار داده و پایه و اساس زندگی ما را به جای مبانی استوار، به سمت امور نسبی و ضعیف، شک و توهمات می برد. پس به هیچ وجه اجازه تعیین سبک زندگی برای ما را نداشته و تنها منجر به دوری ما از استانداردها و معیارهای لازم برای یک تولد سالم به آخرت می شود.

آفریده شدن ما از حق، ما را شایسته دریافت یک سبک زندگی صحیح و الهی و عمل کردن مطابق با شاخصه های حق می کند و از آنجایی که هیچ گونه سازگاری میان ساختار وجودی ما با باطل وجود ندارد، هرگونه فاصله گرفتن ما از معیارهای حق در زندگی دنیا، منجر به تولد ناسالم ما به نظام آخرت شده و گرفتاری در نظام ابدی را در پی خواهد داشت.

در این درس به بررسی مهمترین مراحل قیامت کبری پرداختیم. گفتیم که در میان مراحل قیامت، مرحله حسابرسی به اعمال، وابستگی زیادی به سبک زندگی ما در دنیا دارد و نزدیک بودن یا دوری ما از معیارهای حق است که تعیین کننده وضعیت ما در نظام ابدی خواهد بود.      

[1] جهان بینی شهید مطهری، بحث معاد، ص 31