پل صراط چیست؟ پل صراط حقیقتی انکار ناپذیر است یا تنها یک استعاره دینی است؟

پل صراط چیست و چگونه باید از آن عبور کنیم؟

وقتی از ما می پرسند «پل صراط چیست؟» اغلب تصویری از پلی باریک تر از مو و تیزتر از شمشیر در ذهن داریم؛ پلی که از درون جهنم می گذرد و همۀ انسان ها، حتی پیامبران، باید از آن عبور کنند. گروهی با سرعت نور می گذرند و هیچ حرارت و گرمایی احساس نمی کنند، برخی آهسته تر، بعضی با تردید و کندی و عده ای هم سقوط می کنند.

اما کمتر پرسیده ایم حقیقتا معنا و مفهوم پل صراط چیست؟ اصلاً پل صراط چگونه پلی است؟ چه کسی آن را می سازد؟ در کجا قرار دارد و چه عاملی تعیین می کند که هر کس با چه سرعتی از آن بگذرد یا سقوط کند؟

پاسخ این پرسش ها به سلامت قلب انسان بازمی گردد. سرعت و حالت عبور ما از صراط در قیامت چیزی جز نتیجۀ اعمال و انتخاب های ما در دنیا نیست. قلب سالم تر یعنی عبوری آسان تر از صراط. اما مفهوم سلامت قلب چگونه سنجیده می شود؟

برای فهم بهتر، می توانیم به مفهوم نسبت و مقایسه میان دوران جنینی و زندگی دنیا رجوع کنیم. در رحم مادر، هر چه برای حیات نوزاد در دنیا لازم است، به تدریج شکل می گیرد و می توان گفت که مسیر تکوینی جنین، همان صراط اوست که اگر این مسیر را درست طی کند، با بدنی سالم وارد دنیا می شود و اگر نقصی در این فرآیند ایجاد شود، آثارش در زندگی بعدی او آشکار می گردد. به بیان دیگر، خود جنین هم طی کننده مسیر و هم نویسندۀ آن است.

زندگی دنیوی ما هم دقیقاً از این قاعده پیروی می کند. دنیا همانند رحم است و ما در آن در حال معماری صراط خود هستیم. قلب ما صراط ماست و خودمان با اعتقادها، ارتباط ها، انتخاب های کوچک و بزرگ و انوع ورودی های حسی مانند نگاه ها، رفتارها، خوردن و نوشیدن ها، خواب و بیداری ها، شنیدن ها و دیدن ها  آجر به آجر آن را می سازیم؛ در نتیجه پل صراط باید از میان جهنم بگذرد تا ما را به بهشت برساند.

اما حالا پرسش مهم تری پیش می آید: اگر صراط خودِ ما و قلب ماست، جهنمی که باید از آن عبور کنیم کجاست؟ و بهشتی که مقصد نهایی ماست چه معنایی دارد؟

جهنمی که صراط از درون آن می گذرد، همان حمله ها و وسوسه های شیطان و نفس است؛ چالش هایی که در دنیا با آن ها روبه رو می شویم و می توانیم در مبارزه با این چالش ها به بهشت فطرتمان بازگشته و به حقیقت الهی وجودمان دست پیدا کنیم. هر بار که در برابر وسوسه ها ایستادگی کنیم، بخشی از صراطمان را ایمن و روشن می کنیم و هر بار که تسلیم شویم، راه را تنگ و تاریک می سازیم؛ پس حقیقت پل صراط، هم زمان در دنیا و آخرت حضور دارد.

پل صراط چیست ؟

برای روشن تر شدن موضوع، به مثال نوزاد بازگردیم. وقتی کودکی متولد می شود، ما از او نمی پرسیم: «می توانی شیر بخوری؟ مرا می بینی؟ صدای مرا می شنوی؟ دست و پا داری؟ اعضای صورتت دقیقاً در جای خودشان قرار گرفته اند؟» سلامت یا بیماری او در گفتگو مشخص نمی شود، بلکه ظاهر و واکنش های او گواهی می دهند که اکنون در چه وضعیتی قرار دارد، سختی ها و تاریکی های رحمی را چگونه گذرانده و مراقبت ها و تغذیه های لازم را داشته یا نه.

تمام خصوصیات جسمی نوزاد، اعم از سلامتی و نقص، محصول همان مسیری است که در رحم طی کرده است. مسیر تکوین جنین، صراط اوست؛ اگر این مسیر را سالم بپیماید، تولد سالمش تضمین می شود. اما اگر نقصی در این سیر ایجاد شود، در دنیا ناچار به تحمل رنج خواهد بود.

به همین ترتیب، مسیر تکوین و رشد ما در زندگی دنیا نیز مسیر ساختن صراط است. پل صراط تنها پلی در قیامت نیست که ناگهان پس از مرگ با آن مواجه شویم؛ بلکه مسیری است که هم اکنون در دنیا روی آن حرکت می کنیم و با هر انتخاب، بخشی از آن را می سازیم. صراط بیرون از ما نیست؛ بلکه در وجود ماست.

بنابراین، پرسش «پل صراط چیست؟» پاسخی روشن دارد: صراط همان مسیر زندگی انسان است، مسیری که در آن قلب، روح و فطرت ما شکل می گیرد و سلامت یا بیماری مان در آخرت آشکار می شود.

جهنم صراط کجاست؟

گاهی اشتباهاً می شنویم که پل صراط از بالای جهنم می گذرد؛ درحالی که این طور نیست، صراط از درون جهنم رد می شود. گفتیم، صراط در خود انسان است؛ پس جهنمی که انسان باید صراطش را از آن عبور بدهد هم در خود انسان است. صراط همین سبک زندگی فعلی ماست که از جهنم طبیعت وجودی نفس ما می گذرد. طبیعت انسان همان گرایش افراطی و کنترل نشدۀ او به کمالات بخش های پایینی نفس مثل کمالات مادی، گیاهی، حیوانی و علمی است.

ما در جهنم بزرگی از هوس ها، کشش ها، وابستگی ها و علایق ریز و درشت زندگی می کنیم که تمام وجود ما را در بر گرفته و بر ما احاطه پیدا کرده است. هر فرد هم جهنم مخصوص خودش یعنی طبیعت مخصوص خودش، شهوت های خودش، هوس های مخصوص خودش و وسوسه های مختص خودش. ممکن است نقطه ضعف کسی شکم پرستی یا مدرک گرایی باشد، ممکن است شخصی با ثروت و زیبایی بلغزد، یا آنکه کسی مغلوب قدرت و مدیریت شود. در هر حال انسان باید در صراط مستقیمی از میان این همه هیاهوها و میل های جهنمی حرکت کند، آن ها را از چپ و راست، جلو و عقب براند و دفعشان کند، تا به سلامت قلب یا همان فطرت بهشتی اش برسد.

واقعیت آن است که قدرت این تمایلات بسیار زیاد است، اما به میزان قدرت قلب انسان نیست. میزان قدرت این تمایلات با میزان قدرت قلب انسان نسبت عکس دارد، یعنی هر چه انسان به درخواست های مختلف بخش های پایینی وجودش پاسخ منفی بیشتری بدهد، ناخودآگاه بنیۀ آنها را ضعیف تر کرده و بخش انسانی وجودش را قدرتمندتر کرده است. هر چه قدرت فطرت یا بخش الهی وجود ما بیشتر شود، به آن معناست که ما به سلامت نفس بیشتری رسیده ایم. به تبع آن هم صراط سالم تر، روان تر و سریع تری داریم. در چنین شرایطی چون توانسته ایم در دنیا سلامت قلبمان را حفظ کنیم، در آخرت هم از صراطی که درون جهنم است، به سلامت می گذریم. اما اگر ما در دنیا با هر محرکی دچار غم، خشم، کینه، غیبت، حسادت، تهمت و اختلاف با دیگران شویم، در جهنم طبیعتمان سقوط کرده ایم. هر زمان که ما درگیر یک رذیلۀ اخلاقی و صفت بد می شویم، همان جا صراطمان را تنگ و تاریک کرده و به سقوط نزدیک تر شده ایم.

شاید حالا بهتر متوجه شده ایم که پل صراط چیست و جهنم پل صراط چیست. صراط مستقیم همان مسیر کسب سلامت قلب و مسیر شباهت به خداوند است. از مهم ترین مشخصه های آن هم برقراری تعادل در بخش ها و قوای وجودی مختلف نفس مثل خیال، حس، وهم و عقل است. ایجاد تعادل بین آنها آنقدر مهم است که در پرداختن و تغذیۀ هر بخش افراط یا تفریط شود، سلامت سایر بخش ها هم به خطر می افتد و بخش های دیگر هم موفق نمی شوند؛ مثلاً وقتی وهم انسان بیش از اندازه تغذیه شده و به آن میدان داده شود، از جنگ و جهاد می ترسد. برای آنکه بهتر متوجه شویم پل صراط چیست و عوامل خطر آن کدامند، در مثال دیگری می توانیم به افراط در بخش عقلانی بپردازیم. افزایش اطلاعات بیش از حد هم برای بخش عقلانی خطرناک است. چنین فردی بخش عقلانی اش را افراطی فعال کرده و نسبت به بخش های دیگر از جمله بخش الهی که مسئول آرامش و نشاط اوست، بی توجه شده است؛ در نتیجه آرامش و حال خوب کمتری تجربه می کند، قدرت عمل از او گرفته می شود و نمی تواند به سلامت از صراط عبور کند.

در این مقاله دیدیم که پرسش «پل صراط چیست؟» تنها یک سؤال درباره آخرت نیست، بلکه نگاهی به زندگی کنونی ماست.

• صراط، پلی بیرونی در قیامت نیست؛ همان سلامت قلب و سبک زندگی ماست که در دنیا ساخته می شود.

• دنیا همانند رحم است و ما با هر انتخاب، صراطمان را معماری می کنیم.

• جهنم صراط نیز چیزی بیرون از وجود ما نیست؛ همان تمایلات و وسوسه های درونی ماست که باید از میانشان عبور کنیم.

• سلامت عبور از صراط وابسته به میزان شباهت ما به خدا و تعادل میان قوای نفس است.

بنابراین، حقیقت پل صراط چیزی نیست جز وجود خودمان و هر نگاه، رفتار، عمل و تصمیم کوچک یا بزرگی، خشت و آجری در پل صراط ماست. اگر امروز صراطمان را سالم و روشن بسازیم، فردا در قیامت عبور از آن آسان خواهد بود.

در مقالات بعدی، به نقش شیطان در این مسیر و رمز عبور سالم و پرقدرت از صراط خواهیم پرداخت.