امتحان چیست، چه شرایطی دارد و در چه بستری شکل می گیرد؟

امتحان‌ چیست؟ امتحانات الهی چه ویژگی­هایی دارند؟

همۀ ما به محض شنیدن سؤال «امتحان چیست؟» به یاد امتحان ­های دوران مدرسه و دانشگاه، کنکور، آزمون رانندگی و انواع امتحان­ هایی می­ افتیم که در طول زندگی خود داشته ­ایم. در اینجا منظور ما از امتحان مهم­ترین و سرنوشت­ سازترین نوع امتحان، یعنی امتحانات الهی است. هر کدام از ما همواره در همۀ صحنه­ های زندگی­ در حال امتحان هستیم. آزمون­های الهی سنت تغییرناپذیر و حتمی خداوند هستند و هیچ­کس نیست که آن­ها را تجربه نکند.

شاید جالب باشد که وقتی لزوم امتحان شدن و امتحان پس دادن در زمان تحصیل برای ما روشن می‌شود، که از هیجانات زمان مدرسه و نوجوانی فاصله گرفته‌ایم؛ هر چند حتی در همان شرایط هم اگر از ما بپرسند به کدام درس‌ها مسلط‌تریم، درسی را نام می‌بریم که معلمی سختگیرتر داشته و در طول سال امتحانات بیشتری از ما گرفته است؛ پس می‌توانیم بگوییم لزوم و چرایی امتحان دادن، به گونه‌ای برای همۀ ما روشن است و برای کشف چیستی امتحانات الهی و لزوم آنها تنها کافی است زمینه‌ای که خدا در آن از ما امتحان می‌گیرد را پیدا کنیم.

در هر امتحانی، توانایی­ ها و دارایی­ های ما مشخص می ­شود و به قول معروف آزمون­ ها معلوم می­ کنند که ما چند مرده حلاجیم. هرکدام از ما در امتحان­ های الهی عکس ­العمل­ های متفاوتی از خود نشان می­ دهیم؛ برخی به خوبی از پس آن­ها برمی ­آییم و برخی دیگر در این امتحانات مردود می‌شویم. نتیجۀ آزمون­ بستگی به میزان آمادگی و دارایی­ ما در آن زمینه دارد؛ همان­طور که اگر دانش آموزی درسش را به خوبی خوانده و تمرین کافی داشته باشد، به خوبی از پس امتحان ­هایش برمی ­آید و بالعکس.

امتحان­ هایی که در دنیا برای ما پیش می ­آید، در واقع سونوگرافی بخش انسانی وجود ما هستند و میزان سلامت باطن ما را مشخص می­ کنند؛ چون حقیقت انسان در درگیری­ ها و تضادها آشکار می­ شود.

ممکن است این سؤال برای شما پیش بیاید که مگر امتحان و آزمایش کردن برای شناختن چیزهای ناشناخته و مبهم نیست؟ پس خداوند، که عالم مطلق است و به ظاهر و باطن هر چیزی آگاه است، منظورش از امتحان چیست؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت که هدف خداوند از امتحان با هدفی که ما از آزمایش­ها و امتحان­­ ها داریم،­ بسیار متفاوت است. سؤال دیگر این است که زمینه­ ها­ و بسترهای امتحان چیست و ما چگونه آزمایش می­شویم؟ در این مقاله به این سؤال­ها پاسخ خواهیم داد.

خداوند چه کسانی را و چگونه امتحان می ­کند؟

همان­طور که گفتیم امتحان­ ها از قوانین و سنت­های ثابت و تغییرناپذیر الهی هستند و همۀ انسان­ها، حتی پیامبران در زندگی خود با آنها مواجه می­ شوند.[1] سختی­ ها، موانع و مشکلات زندگی یک عامل ضروری در حرکت انسان به سوی تکامل هستند؛ در نتیجه هرچه میزان تقوا و درجۀ انسان بالاتر باشد، باید حجم بیشتری از سختی­ ها را تحمل کند و با دشمنان قدرتمندتری بجنگد.[2]

همۀ ما در هر لحظه در حال امتحان شدن و رشد و تکامل هستیم؛ به عبارتی با همۀ ارتباط­ها، انتخاب­ ها، رفتارها و افکار خود آزمایش می­ شویم و هیچ برخوردی بین ما و دیگران پیش نمی­ آید، مگر آنکه امتحانی از جانب خداوند است. بسترهای امتحان­ های الهی بسیار گسترده است و شامل ترس، گرسنگی، سختی، بیماری، از دست دادن اموال و عزیزان، وسوسه­ های شیطان، هوای نفس، افراد حسود، کافران و منافقان می­ شود. علاوه بر سختی­ها انسان با نعمت­ هایی مانند ثروت، زیبایی، فرزند، سلامت و امنیت هم آزمایش می ­شود، به طور کلی هیچ نعمت و نقمت یا خیر و شری نیست مگر اینکه یکی از امتحان­ های الهی است.[3]

نکتۀ بسیار مهم این است که هرکدام از ما با توجه به شرایط زندگی و کمالات خودمان آزمایش می­ شویم و امتحان هرکس به اندازۀ وسع اوست؛[4] بنابراین امتحان­ ها و سختی­ هایی که در زندگی ما وجود دارد، خارج از توان ما نیست؛ همان­طور که هیچ ­وقت از یک دانش­ آموز دبستانی امتحان شیمی یا فیزیک گرفته نمی­ شود، اما از یک دانش ­آموز دبیرستانی در رشتۀ تجربی می­توان توقع داشت که بتواند از عهدۀ این امتحان به خوبی برآید.

هدف خداوند از امتحان چیست؟

مهم­ترین هدف آزمایش­ های الهی پرورش و تربیت انسان و رشد و شکوفایی استعدادهای نهفتۀ اوست. هرکدام از ما به طور بالقوه دارای اسماء و صفات الهی هستیم و آزمون­ها برای ما بستری ایجاد می‌کنند تا این اسماء را به فعلیت برسانیم؛ همان­طور که یک دانه در دل خاک با تحمل سختی ­ها و گذراندن شرایط گرما و سرمای طبیعت رشد می­کند، ما هم در دنیا با گذراندن امتحان­ های الهی و رو به رو شدن با سختی ­ها و حوادث مختلف رشد کرده و کمالات انسانی کسب می­ کنیم.

بیماری­ ها، رنج­ ها و سختی ­های دنیا به بخش طبیعی و حیوانی ما وارد می­ شوند، اما باعث فعال شدن، رشد و تقویت بخش انسانی وجود ­ما می­ شوند، مانند زغال سنگی که با تحمل فشار و سختی به الماسی درخشنده و قیمتی تبدیل می­ شود. در حقیقت هر بلا و مصیبتی در هاله­ای از نعمت برای ما فرستاده می ­شود!

از دیگر اهداف امتحان­ های الهی این است که در امتحان ­ها و دگرگونی ­های روزگار، دارایی ­ها و کمالات ما مشخص می­ شوند. برخی از افراد بسیار دانا و عالم هستند، اما دانایی­ هایشان به دارایی (ابزار مورد نیاز در آخرت) تبدیل نشده است. امتحانات الهی در واقع همان فشارهایی است که به بخش‌های پایینی و محدود وجود ما وارد شده و باعث می‌شوند که میزان تعلق و مشغولیت خود به کمالات غیرانسانی را متوجه شویم؛ در نتیجه امتحانات الهی بستری برای کشف ضعف‌های روحی و ناکارآمدی‌هایی است که در نفس ما به وجود آمده و با هر امتحان می‌توانیم یک پله در جهت کسب ابزارهایی که برای زندگی در شرایط زیستی آخرت به آنها نیازمندیم، پیش برویم.

در این درس ابتدا گفتیم که امتحان چیست و سپس بیان کردیم که امتحان­ های الهی سنت حتمی خداوند هستند و شامل همۀ افراد حتی پیامبران می­ شوند. ما در هر لحظه از زندگی خود در حال آزمایش هستیم. هر سختی و مصیبتی، مانند ترس، فقر، بیماری، از دست دادن عزیزان یا مشکلات همسرداری و فرزندداری و هر نعمتی، مانند ثروت، سلامتی، علم یا زیبایی، همگی زمینه­ های آزمایش ما هستند. هرکس با توجه به شرایط خود آزمایش می­شود و آزمون­ها خارج از طاقت و توانایی ما نیستند. امتحان­های الهی موجب رشد و شکوفایی استعدادهای ما می­شوند و باطن و دارایی­های ما را آشکار می ­کنند.

شما چه نمونه ­هایی از امتحان­های الهی را تجربه کرده­ اید؟ نظر شما دربارۀ این نوع از امتحان­ چیست؟ مشتاق شنیدن نظرات شما هستیم.

[1] سورۀ بقره، آیۀ 124 و سورۀ انعام، آیۀ 112

[2] هرکه در این بزم مقربتر است/جام بلا بیشترش میدهند

[3] سورۀ انبیاء، آیۀ 35

[4] سورۀ بقره، آیۀ 286